Кыйгылу ла кыйгылу эмес эрмектер

Аныктамалар жана белгилер

Кыйгылу эрмек — күчтүү сезимди же толкунданууну билдирип, кыйгылуу интонация менен айтылган эрмек. Мисалы, адам кооз жерди көрүп кубанганда сезимин сөзүнө кошуп айтат. Бул аны жөн гана маалымат берген эрмектен айырмалоого жардам берет.

Кыйгылу эмес эрмек — күчтүү сезимди баса көрсөтпөстөн, кадимки интонация менен айтылган эрмек. Ал маалыматты же ойду тынч, бейтарап өңүттө жеткирет. Бул түшүнүк эрмектеги негизги ойду сезимдин күчүнө аралаштырбай ажыратууга керек.

Кыйгылуу интонация — сүйлөөчүнүн сезимин үн, басым жана сүйлөө ыргагы аркылуу билдирүү жолу. Мисалы, таң калганда үн жогорулап, айрым сөздөргө өзгөчө басым түшүшү мүмкүн. Интонация угуп жаткан адамга сүйлөөчүнүн маанайын түшүнүүгө көмөктөшөт.

Кыйгы белгиси — жазууда кыйгылуу эрмектин аягына коюлуп, анын өзгөчө интонациясын көрсөткөн тыныш белги. Ал айтылыштагы күчтүү сезимди жазууда белгилейт. Белги сөздүн артынан эмес, бүт эрмектин соңуна коюлат.

Кантип түзүлөт

Эрмектерди кыйгылуу же кыйгылу эмес деп бөлгөндө алардын түзүлүшүнө гана карабайбыз. Себеби бир эле сөздөр сүйлөөчүнүн максатына жараша маалыматты билдириши да, күчтүү сезимди жеткириши да мүмкүн. Ошондуктан маанини жана айтылышты чогуу байкоо зарыл.

Бир ойдун кыйгылуу же кыйгылу эмес болушу интонациядан өзгөрөт. «Бүгүн күн жылуу.» дегенде сүйлөөчү аба ырайы тууралуу жөн гана маалымат берет; «Бүгүн күн жылуу!» дегенде жылуулукка кубангандай айтат. Сөздөр дээрлик бирдей болгону менен, үн жана басым сүйлөөчүнүн мамилесин көрсөтөт.

Кыйгылуу интонация күчтүү сезимди билдиргендиктен, угарманга сүйлөөчүнүн кубанганын, таң калганын же өкүнгөнүн байкоого шарт түзөт. Үн кадимки сүйлөөдөн айырмаланып, басым жана ыргак сезимге ылайык өзгөрөт. Ал эми кыйгылу эмес эрмек ойду кадимки маанайда жеткирет, ошондуктан негизги көңүл сезимге эмес, маалыматка бурулат.

Жазууда кыйгы белгиси кыйгылуу эрмектин бүтүшүн көрсөтөт. Кыйгылу эмес эрмектин аягындагы белги анын сүйлөм катары кандай кызмат аткарганына жараша коюлат: билдирүү болсо чекит, суроо болсо суроо белгиси колдонулат. Демек, тыныш белги айтылышты жазууда айырмалоого жардам берет, бирок жалгыз өзү эрмектин маанисин толук түшүндүрбөйт.

Эрмектин түрүн аныктаганда анын аягындагы белгини гана кароо жаңылыштыкка алып келиши мүмкүн. Адегенде эмне айтылганын жана сүйлөөчүнүн кандай маанайда айтканын байкап көр. Андан кийин интонацияны жана тыныш белгисин салыштырсаң, жыйынтыгың негиздүү болот.

Кыйгылу жана кыйгылу эмес эрмектердин айырмасы

Таблицаны колдонгондо адегенде эрмек кандай маанай билдирерин жана кандай айтыларын аныкта. Андан кийин анын айтылыш максаты менен аягындагы белгини салыштыр. Бул белгилер бири-бирине туура келсе, эрмектин түрүн оңой аныктайсың.

Маселелерди талдоо

1-тапшырма. «Кандай кооз жер!», «Бүгүн күн жылуу.» деген эрмектерди кыйгылуу жана кыйгылу эмес деп бөлүп, түрүн түшүндүр. Биринчи кадамда ар бир эрмектин маанисин окуп, экинчисинде айтылышын элестет. Мында кыйгы белгисин көрүү жетишсиз: ал мааниге шайкеш экенин да текшерүү керек.

1. «Кандай кооз жер!» деген эрмекте жердин сулуулугуна күчтүү суктануу бар.
2. Аны суктануу менен, өзгөчө басым жана сезимдүү үн аркылуу айтууга болот.
3. Ошондуктан бул кыйгылу эрмек, ал эми кыйгы белгиси сезимдүү айтылышты көрсөтүп турат.
4. «Бүгүн күн жылуу.» деген эрмек аба ырайы тууралуу кадимки маалымат берет; бул кыйгылу эмес эрмек.

Жооп: «Кандай кооз жер!» — кыйгылу, анткени суктанууну билдирет. «Бүгүн күн жылуу.» — кыйгылу эмес, себеби маалымат кадимки интонация менен берилген.

2-тапшырма. «Биздин айылга коноктор келди» деген ойду адегенде кыйгылу эмес, андан соң кыйгылуу эрмек кылып жаз. Бул жерде окуяны өзгөртпөйбүз, сүйлөөчүнүн мамилесин гана башкача беребиз. Ошондуктан алгач маалыматты тынч айтабыз, анан ошол окуяга күчтүү сезим кошобуз.

1. Кыйгылу эмес түрүндө ойду кадимки үн менен билдир: «Биздин айылга коноктор келди.»
2. Кыйгылуу түрүндө коноктордун келишине кубануу же таң калуу сезимин кош.
3. Сезимди үн жана басым менен көрсөтүп, бүт эрмектин аягына кыйгы белгисин кой: «Биздин айылга коноктор келди!»

Жооп: «Биздин айылга коноктор келди.» жана «Биздин айылга коноктор келди!» Биринчи эрмек маалыматты кадимки маанайда билдирет, экинчиси ошол эле ойго сезим кошот.

3-тапшырма. Кубанычты билдирген кыйгылу эрмек, таң калууну билдирген кыйгылу эрмек жана маалымат берген кыйгылу эмес эрмек түзүп, тыныш белгилерин кой. Мисалдарың бири-биринен мааниси жана айтылыш максаты боюнча айырмалансын. Ар бирин үн чыгарып окуп, интонациясы тандалган сезимге туура келерин текшер.

1. Кубанычты билдир: «Биз сынакта жеңдик!»
2. Таң калууну билдир: «Кандай бийик тоо!»
3. Маалымат бер: «Эртең класста жыйын болот.»
4. Алгачкы эки эрмекте күчтүү сезим бар болгондуктан кыйгы белгиси коюларын, акыркысы кадимки маалымат болгондуктан чекит менен аяктаарын текшер.

Жооп: «Биз сынакта жеңдик!» — кубаныч; «Кандай бийик тоо!» — таң калуу; «Эртең класста жыйын болот.» — маалымат. Акыркы эрмекте сезим атайын баса көрсөтүлгөн жок.

Типтүү каталар

Кыйгы белгисин көрүп эле эрмектин түрүн аныктоо — кеңири тараган ката. Аны көбүнчө белги сезимди толугу менен түшүндүрөт деген ойдон улам кетиришет. Өзүңдү текшерүү үчүн эрмектин маанисин окуп, аны кыйгылуу интонация менен айтууга болобу деп байка; белги айтылышка шайкеш болушу керек.

Кыйгылу эмес эрмекти такыр сезимсиз деп түшүнүү да туура эмес. Мындай ой «кыйгылу эмес» деген аталышты «эч кандай маанай жок» деп кабыл алгандан чыгат. Кыйгылу эмес эрмек бейтарап эмес өңүттө болушу мүмкүн, бирок күчтүү сезимди атайын баса көрсөтпөйт; текшерүү үчүн сүйлөөчүнүн негизги максаты сезимби же маалыматпы деп сура.

Кыйгылуу эрмектер сөзсүз бир гана айтылыш максатына таандык деп эсептөө да жаңылыш. Муну эрмектин формасын гана карап, сүйлөөчүнүн сезимин эске албаганда кетиришет. Маанини жана интонацияны кошо карап, эрмек кандай ойду жеткирип жатканын жана кандай сезим кошулганын аныкта.

Кыйгы белгисин күчтүү сезим билдирген ар бир сөздөн кийин коюуга болбойт. Себеби белги өзүнчө сөздүн эмес, бүт эрмектин аягындагы тыныш белги болуп эсептелет. Жазганыңды кайра окуп, ой толук бүткөн жерди тап; кыйгы белгисин ошол жерге гана кой.

Башка темалар менен байланышы

Бул теманы түшүнүү үчүн эрмек, анын мааниси жана айтылыш максаты тууралуу мурдагы билимиңди колдон. Интонация жана тыныш белгилери кыйгылуу эрмектерди туура айтууга, жазууда белгилөөгө жардам берет. Бул билимдерди бириктирсең, эрмектин формасын гана эмес, сүйлөөчүнүн оюн да туура түшүнөсүң. Ал текст түзүүдө, каармандардын сөзүн көркөм окууда жана автордун маанайын аныктоодо керек болот.

Эсте сакта

• Кыйгылу эрмек күчтүү сезимди билдирет.
• Кыйгылу эмес эрмек кадимки интонация менен айтылат.
• Интонация эрмектин маанайын таанууга жардам берет.
• Кыйгылу эрмектин аягына кыйгы белгиси коюлат.
• Эрмектин түрүн аныктоодо маанисин, интонациясын жана тыныш белгисин чогуу кара.
• Бир эле ой кыйгылуу да, кыйгылу эмес да айтылышы мүмкүн.