БИЛГИРИСТИ ЧЕНЕП КÖРÖЛИ

Анықтамалар мен белгілеулер

«Билгиристи ченеп көрөли» — бөлімнің мақсаты бұрын өтілген тілдік материалды қайталап, меңгеру деңгейін тексеру екенін білдіреді. Басқаша айтқанда, бұл бөлім жаңа ереже қосудан гөрі, таныс білімді тапсырмада қолдана алатыныңды байқатады. Сондықтан орындау барысында бұрынғы тақырыптарға сүйенесің. Нәтиже қай ережені жақсы меңгергеніңді және қайсысын қайта қарау керегін аңғартады.

Қайталау тапсырмасы — бұрын оқылған ереже мен тілдік үлгіні еске түсіріп, қолдануға арналған тапсырма. Ол сөзді топтастыру, сөйлемнен тілдік бірлікті табу немесе берілген материалға жауап құрастыру түрінде болуы мүмкін. Мұндай тапсырманы орындау өткен білімді ұмытпай бекітуге көмектеседі. Сонымен бірге ережені нақты тілдік материалдан тануға жаттықтырады.

Өзін-өзі тексеру — орындалған жұмысты ережемен немесе үлгі жауаппен салыстырып, қатені анықтау тәсілі. Тексергенде тек жауаптың сәйкес не сәйкес еместігін қарамай, оған қандай белгі мен ереже негіз болғанын да анықтайсың. Бұл тәсіл қате тұсты табуға және оны түзетуге мүмкіндік береді. Сол арқылы келесі тапсырмада дәл сол қатені қайталамауға үйренесің.

Қалай құрылған

Бөлімдегі тапсырмалар жаңа ереже енгізбейді, өйткені олардың міндеті — алдыңғы тақырыптардағы білімді еске түсіру. Тапсырма таныс ережені жаңа мысалдан тануды немесе оны өз жауабыңда пайдалануды талап етуі мүмкін. Осылайша, бұрынғы білім жай жатталған күйде қалмай, әрекетке айналады. Орындау кезінде қиналсаң, бұл қай тақырыпқа қайта оралу керегін көрсетеді.

Жауап бермей тұрып шартты мұқият оқу қажет, себебі тапсырмада бірнеше әрекет қатар сұралуы мүмкін. Мысалы, тілдік бірлікті табумен бірге оның қызметін түсіндіру талап етілсе, тек тауып көрсету жеткіліксіз болады. Шарттағы негізгі әрекеттерді ажыратып алсаң, жауаптың қандай бөліктерден тұруы керегін алдын ала білесің. Содан кейін қандай өткен ережені еске түсіру қажет екенін анықтау оңайырақ.

Жауапты таңдаумен шектелмей, оны тиісті ережеге сүйеніп түсіндіру білімді саналы қолдануға көмектеседі. Ережеге сүйенгенде неге дәл осы сөзді топтастырғаныңды немесе бірлікті қалай танығаныңды көрсете аласың. Дәлел жауаптың кездейсоқ таңдалмағанын аңғартады. Егер түсіндіру қиын болса, қолданған ережені қайта қарап, оның тапсырмадағы материалға қалай қатысты екенін тексер.

Жұмысты аяқтаған соң жауапты тапсырма шартымен және ережемен салыстыр. Қате табылса, оны бірден өшіріп түзетумен шектелме: қай қадамда және қандай себеппен қателескеніңді анықта. Мүмкін, шарттың бір бөлігі назардан тыс қалған немесе ереже дұрыс еске түспеген шығар. Себебін білгенде, қажет материалға қайта оралып, тапсырманы қайта орындауға болады.

Тапсырмалардың күрделілігі әртүрлі болуы мүмкін, өйткені олар өткен білімді әр деңгейде қолдануды сұрайды. Бір тапсырмада бір ережені еске түсіру жеткілікті болса, екіншісінде бірнеше тақырыпты байланыстыру қажет болады. Қиындық тапсырманы тастауға себеп емес, керісінше, қандай білімді қайталау керегін байқататын белгі. Жұмыс нәтижесі өз оқу бағытыңды анықтауға көмектеседі.

Қайталау тапсырмаларын орындау және тексеру

Кестені тапсырманың басынан соңына дейінгі жұмыс реті ретінде пайдалан. Әр кезеңде тиісті бағандағы сұрақты өзіңе қойсаң, шарттың бір бөлігін ұмытып кету ықтималдығы азаяды. Тексергенде тек соңғы жауапқа емес, оған жеткізген қадамдарға да назар аудар.

Тапсырмаларды талдау

1-тапсырма. Шарт: оқулықтағы тапсырмада берілген алтай тіліндегі сөздерді немесе сөз тіркестерін көрсетілген талап бойынша топтастыр. Алдымен топтардың қандай белгімен ажыратылатынын түсін, содан кейін әр мысалды сол өлшемге қарап орналастыр. Төмендегі рет топтастырудың қалай ойластырылып орындалатынын көрсетеді.

1. Шартты оқып, топтастыруға негіз болатын өлшемді анықта.
2. Әр сөзді немесе тіркесті жеке қарастырып, оның қай топқа сәйкес келетінін салыстыр.
3. Бірдей өлшемді барлық мысалға қолданып, топтардың толықтығын тексер.

Жауабы: материал тапсырмада көрсетілген өлшем бойынша топтастырылады. Егер бір мысалды қай топқа енгізу түсініксіз болса, өлшемді қайта қарап, оның сөзге қалай сәйкес келетінін тексер. Нақты топ атауы мен сөздер тапсырмада берілген материалға тәуелді.

2-тапсырма. Шарт: берілген сөйлемдерден тапсырмада көрсетілген тілдік бірліктерді тауып, олардың қызметін түсіндір. Мұнда тек атауын жазу жеткіліксіз, өйткені шарт бірліктің қызметін де сұрап тұр. Сондықтан бірлікті танытқан белгіге және сөйлемдегі қолданысына назар аудар.

1. Шарттан қандай тілдік бірліктерді іздеу керегін анықта.
2. Сөйлемдерді оқып, сол бірлікті тануға көмектесетін белгіні тап.
3. Табылған бірліктің қызметін сұраққа сай түсіндіріп, белгімен байланыстыр.

Жауабы: жауапта тілдік бірліктің атауы, оны анықтаған белгі және қызметінің түсіндірмесі болуы керек. Осы бөліктерді шартпен салыстырып, бірінің қалып қоймағанын тексер. Қажетті тілдік бірліктің нақты атауы берілген сөйлемдер мен тапсырма талабына байланысты.

3-тапсырма. Шарт: өтілген тақырыптарға сүйеніп, берілген материал бойынша жауап құрастыр да, оны тиісті ережемен тексер. Мұндай тапсырма бірнеше бұрынғы білімді байланыстыруды талап етуі мүмкін, сондықтан жауапқа кіріспей тұрып қандай тақырыптар қажет екенін ойлан. Дәлелді ереже мен материалдағы нақты белгіге сүйеніп құрастыр.

1. Материалды және сұрақты оқып, жауапта не айтылуы керегін анықта.
2. Қажетті бұрынғы ережелерді еске түсіріп, материалға қатыстысын таңда.
3. Жауапты құрастырып, оның әр бөлігін ережемен салыстыр.

Жауабы: жауап берілген материалға сүйеніп құрастырылады және тиісті ережемен дәлелденеді. Тексеру кезінде жауаптың сұраққа сай екенін әрі келтірілген негіздің ережеге сәйкес келетінін қара. Материал нақты берілмегендіктен, мұнда дайын жауап емес, оны орындау жолы көрсетілді.

Типичные ошибки

Тапсырманың шартын толық оқымай жауап беру — жиі кездесетін қате, өйткені оқушы таныс сөздерді көріп, бірден орындауға асығуы мүмкін. Сөйтіп, сұралған әрекеттің бір бөлігі, мысалы, түсіндіру не дәлелдеу, орындалмай қалады. Өзіңді тексеру үшін шарттағы әр әрекетті жауаптан тауып шық. Біреуі жоқ болса, жұмысты толықтыр.

Жауапты ережеге сүйенбей таңдау дұрыс нұсқа кездейсоқ табылғанда байқалмай қалуы мүмкін. Бірақ мұндай жауап ережені түсінгеніңді көрсетпейді және келесі тапсырмада қате таңдауға әкелуі ықтимал. Өзіңнен «Неге осы жауапты таңдадым?» деп сұрап, негізін түсіндіріп көр. Дәлел табылмаса, қажетті ережені қайта оқы.

Өзін-өзі тексергенде тек жауапты қарап, қатенің себебін анықтамау да жұмысты әлсіретеді. Оқушы қатені түзеткенімен, оны қандай қадам тудырғанын байқамай қалуы мүмкін, сондықтан сол қате қайта кездеседі. Қай жерде шешімің шарттан немесе ережеден ауытқығанын ізде. Себебін тапқан соң тапсырманы қайта орындап, нәтижесін тексер.

Қиын тапсырманы бірден тастап кету шартты бөліктерге бөліп, қажетті ережені еске түсіруге мүмкіндік бермейді. Кейде тапсырманың тек бір бөлігі түсініксіз болады, ал қалғанын орындауға болады. Шартты шағын әрекеттерге бөліп, әрқайсысына қандай білім керегін белгіле. Қажет ережені еске түсірген соң қиын бөлікке қайта орал.

Басқа тақырыптармен байланысы

Бұл бөлімдегі тапсырмаларды орындау үшін алдыңғы параграфтарда оқылған алтай тілі ережелері мен тілдік үлгілерін білу қажет. Қайталау жұмысы сол білімнің қай тұсы жақсы меңгерілгенін, ал қайсысына қайта оралу керегін көрсетеді. Сондықтан ол кейінгі тақырыптарды игеруге дайындық болады. Ережені түсініп қолдану ауызша және жазбаша жұмыста да қажет.

Есте сақта

• Бұл бөлімнің негізгі мақсаты — бұрынғы білімді тексеру.
• Тапсырма шартын толық оқы.
• Жауапты тиісті ережеге сүйеніп орында.
• Жауабыңды тексер.
• Қатенің себебін анықта.
• Қажет болса, бұрынғы тақырыпқа қайта орал.