"Алтай тил (Алтайский язык)", Тайборина Н.Б., Самтакова А.В.
Сӧзлик — это книга, которая помогает узнать значение слова, проверить его написание или произношение, найти перевод. Слова в словаре обычно расположены по алфавиту, поэтому нужное слово можно быстро отыскать. Чтобы правильно прочитать словарную статью, нужно найти заглавное слово, понять сокращения и выбрать значение, подходящее к контексту. Словари бывают разными: каждый помогает решить свою языковую задачу.
Текст подготовлен нейронной сетью по теме параграфа и не заменяет учебник — важные факты и формулировки сверяйте с ним.
Сӧзлик — сөздөрдүн маанисин, жазылышын, айтылышын же котормосун түшүндүргөн китеп. Андан сөздү туура түшүнүүгө же башка тилдеги баламасын табууга болот. Сөздүктүн түрүнө жараша анда ар башка маалымат берилет. Керектүү маалыматты издөө үчүн сөздүктүн түзүлүшүн билүү пайдалуу.
Сөздүк сөзү — сөздүктө мааниси түшүндүрүлгөн же котормосу берилген тилдик бирдик. Башкача айтканда, бул — биз издеп жаткан сөз же сөз айкашы. Аны таануу сөздүктө кайсы маалыматты окуш керектигин аныктайт. Кээ бир сөздүктөрдө туруктуу сөз айкаштары да өзүнчө берилет.
Сөздүк макаласы — бир сөз жөнүндө маалымат камтыган бөлүк. Ал баш сөздөн башталып, андан кийин сөздүн мааниси, сөз түркүмү, котормосу же колдонулган мисалы көрсөтүлүшү мүмкүн. Бул бөлүктүн түзүлүшүн билүү сөздүктөгү маалыматты чаташтырбай окууга жардам берет. Ар бир сөздүктө макаланын курамы бирдей боло бербейт.
Баш сөз — сөздүк макаласы башталган сөз; ал адатта негизги формада берилет. Мисалы, сөз сүйлөмдө көптүк же жөндөлгөн формада турса да, сөздүктөн анын баштапкы түрүн издөө керек. Ошондо сөз алфавиттик тизмеден табылат. Баш сөздү туура аныктоо издөө убактысын кыскартат.
Сөздүктүн негизги максаты — сөздүн маанисин тактоо, туура жазылышын текшерүү же котормосун табуу. Кээде сөздү угуп билебиз, бирок анын жазылышынан күмөн санайбыз; мындайда орфографиялык сөздүк жардам берет. Тексттеги түшүнүксүз сөздүн маанисин билүү үчүн түшүндүрмө сөздүккө кайрылса болот. Башка тилге которууда болсо котормо сөздүгү ылайыктуу.
Сөздөр көбүнчө алфавиттик тартипте жайгашат. Бул тартип сөздү издөөдө бардык макалаларды башынан аягына чейин окуунун кереги жок болгондуктан ыңгайлуу. Издөөнү биринчи тамгадан баштап, андан соң кийинки тамгаларды салыштырып улантабыз. Эгер сөз өзгөргөн формада берилсе, адегенде анын баш сөзүн табуу зарыл.
Сөздүк макаласында баш сөздөн кийин сөздүн мааниси, сөз түркүмү, котормосу же колдонулуш үлгүсү көрсөтүлүшү мүмкүн. Сөз түркүмү — сөздүн зат атооч, этиш сыяктуу грамматикалык тобу; ал сөздүн сүйлөмдө кандай кызмат аткарарын түшүнүүгө жардам берет. Мисал сөздүн кайсы жагдайда колдонуларын көрсөтөт. Кыскартуулар менен белгилер болсо маалыматты кыскача берүүгө кызмат кылат.
Бир сөздүн бир нече мааниси болсо, сөздүктө алар өз-өзүнчө түшүндүрүлөт. Анткени бир эле сөз ар башка жагдайда башка нерсени билдириши мүмкүн. Туура маанини тандоо үчүн сөз катышкан сүйлөмдү жана анын айланасындагы текстти окуу керек. Сөздүктөгү маанилердин кайсынысы ошол контекстке туура келерин салыштырабыз.
Сөздүктүн түрүнө жараша андагы маалымат да өзгөрөт. Котормо сөздүк башка тилдеги баламаны табууга багытталса, түшүндүрмө сөздүк маанини ошол тилдин өзүндө ачып берет. Орфографиялык сөздүк жазылышты текшерет, ал эми этимологиялык сөздүк сөздүн келип чыгышын көрсөтөт. Фразеологиялык сөздүктөн туруктуу сөз айкаштарынын маанисин жана колдонулушун билүүгө болот.
| Сөздүктүн түрү | Эмнени көрсөтөт | Кайсы учурда колдонулат | Сөздүк макаласындагы негизги маалымат |
|---|---|---|---|
| Котормо сөздүк | Сөздүн башка тилдеги баламасын | Текстти которгондо же жаңы сөздү түшүнгөндө | Баш сөз жана котормосу |
| Түшүндүрмө сөздүк | Сөздүн маанисин жана колдонулушун | Сөздүн мааниси белгисиз болгондо | Баш сөз, маанилер, мисалдар |
| Орфографиялык сөздүк | Сөздүн туура жазылышын | Жазылышынан күмөн санаганда | Баш сөз жана жазылышы |
| Этимологиялык сөздүк | Сөздүн келип чыгышын | Сөздүн тарыхын билгиси келгенде | Баш сөз жана келип чыгышы тууралуу маалымат |
| Фразеологиялык сөздүк | Туруктуу сөз айкаштарынын маанисин | Тексттен фразеологизм кездешкенде | Сөз айкашы, мааниси жана колдонулушу |
Таблицадан адегенде эмне билгиңиз келерин аныктаңыз: котормобу, мааниби же туура жазылышпы. Андан соң ошол милдетке ылайык сөздүктү тандаңыз. Бир эле сөз жөнүндө ар башка сөздүктөр ар башка маалымат бере аларын эске алыңыз.
Шарт. Тексттен мааниси белгисиз сөздү таап, тиешелүү сөздүктөн анын маанисин аныктоо керек. Сөз сүйлөмдө өзгөргөн формада кездешиши мүмкүн. Демек, сөздү издөөдөн мурда анын формасына жана сүйлөмдөгү ордуна көңүл бурабыз.
Жооп. Сөздүн негизги формасын тиешелүү сөздүктөн таап, сүйлөмгө туура келген маанисин колдонобуз. Эгер бир нече мааниси дал келиши мүмкүн болсо, тексттин кийинки бөлүгүн да окуп тактайбыз. Ошентип сөздүктөн алынган маалыматты контекст менен текшерүү жаңылыш чечмелөөдөн сактайт.
Шарт. Берилген сөздүк макаласынан баш сөздү, сөз түркүмүн жана сөздүн маанисин ажыратуу керек. Бул үчүн макаладагы маалыматты аткарган кызматы боюнча бөлөбүз. Маалыматтын баары бирдей эмес: айрым белги грамматикалык топту, айрым сүйлөм маанини көрсөтөт.
Жооп. Макалада баш сөз өзүнчө белгиленет, сөз түркүмү шарттуу белги же кыскартуу менен берилет, ал эми мааниси түшүндүрмө же котормо аркылуу көрсөтүлөт. Так жоопту макаланын өзүнөн жана сөздүктүн белгилер тизмесинен текшеребиз. Белгисиз кыскартууну болжолдоп чечмелебейбиз.
Шарт. Берилген алтай сөздөрүнө орусча котормо таап, алардын бири менен сүйлөм түзүү керек. Бул тапшырмада котормо сөздүгү колдонулат. Бирок биринчи чыккан котормону дароо колдонбой, аны сөздүн мааниси жана сүйлөмдүн мазмуну менен салыштыруу зарыл.
Жооп. Даяр болгон жоопто сөздүн орусча котормосу жана аны колдонгон сүйлөм болушу керек. Сүйлөм котормонун маанисин туура ачып берсе, сөздүктөн алынган балама орундуу тандалган. Сөздүн башка контексттеги мааниси башкача болушу мүмкүн экенин да эске алабыз.
Сөздү сүйлөмдөгү өзгөргөн формасы менен издөө көп убакыт алат же издеген сөздү таптырбайт. Мүчөлөр сөздүн негизги бөлүгүн өзгөртпөсө да, сөздүктө башка форма берилиши мүмкүн. Муну окуучу сөздүн кандай өзгөрөрүн билбегендиктен кетирет. Өзүңдү текшерүү үчүн сөздүн баштапкы формасын аныктап, сөздүктөгү баш сөз менен салыштыр.
Көп маанилүү сөздүн биринчи маанисин контекстке карабай алуу — экинчи ката. Сөздүктөгү маанилердин ирети сүйлөмдөгү маанини сөзсүз билдирбейт. Мындай жаңылыштык сөздү жеке карап, бүт сүйлөмдү окубай койгондо болот. Тандалган маанини сүйлөмгө коюп көр: ойго туура келбесе, башка маанини текшер.
Котормо сөздүктөгү баламаларды түшүндүрмө сөздүктөгү толук маанилердин тизмеси деп кабыл алба. Котормо сөздүгүнүн максаты — башка тилдеги ылайыктуу сөздү көрсөтүү, ал эми ар бир маанини кеңири чечмелөө эмес. Эки сөздүктүн милдетин чаташтырууга алардын экөөндө тең сөз жөнүндө маалымат берилгени себеп болушу мүмкүн. Маанини терең түшүнүү керек болсо, түшүндүрмө сөздүктү кара.
Кыскартууларды жана белгилерди окубай коюу макаладагы маалыматты туура эмес түшүнүүгө алып келет. Алар сөз түркүмүн, айтылышты же колдонулуш өзгөчөлүгүн көрсөтүшү мүмкүн. Кыскартуу тааныш көрүнгөнү менен, ар бир сөздүк өзүнүн шарттуу белгилерин колдонот. Шектенсең, сөздүктүн белгилер тизмесин текшерип, анан жыйынтык чыгар.
Сөздүктөн маалымат табуу үчүн алфавитти жана сөздүн баштапкы формасын билүү керек. Сөз түркүмдөрүн таануу макаладагы грамматикалык белгилерди түшүнүүгө жардам берет. Сөздүк менен иштөө орфографияда, котормодо жана текстти окуп түшүнүүдө колдонулат. Ал ошондой эле өз алдынча сөз байлыгын кеңейтет. Бул көндүмдөр көп маанилүү сөздөрдү, синонимдерди жана фразеологизмдерди үйрөнүүгө негиз болот.
Сөздүктөн өзгөргөн формадагы сөздү кантип табууга болот?
Алгач сөздүн өзгөргөн формасын негизги формасына келтирүү керек. Мисалы, көптүк мүчөсү бар зат атоочту жекелик түрүндө, жөндөлгөн сөздү атагыч жөндөмөдө изде.
Бир сөздүн бир нече маанисинин кайсынысын тандоо керек?
Сөз турган сүйлөмдү же тексттин бөлүгүн окуп, анын эмне жөнүндө экенин аныкта. Андан кийин контекстке туура келген сөздүк маанисин танда.
Котормо сөздүк менен түшүндүрмө сөздүктүн айырмасы эмнеде?
Котормо сөздүк сөздүн башка тилдеги баламасын көрсөтөт. Түшүндүрмө сөздүк болсо сөздүн маанисин ошол эле тилде ачып берет.
Сөздүк макаласындагы кыскартуулар эмнени билдирет?
Кыскартуулар сөз түркүмүн, грамматикалык өзгөчөлүктү же колдонулуу тармагын көрсөтүшү мүмкүн. Алардын мааниси сөздүктүн башындагы шарттуу белгилер тизмесинде берилет.
Сөздүктөгү баш сөз эмне үчүн негизги формада берилет?
Негизги форма сөздү алфавиттик тизмеден табууну жеңилдетет. Башка формалар ошол эле сөзгө тиешелүү болгондуктан, аларды бир макаланын ичинен кароого болот.
СÖЗЛИК
