§ 5. Афіцыйны стыль

Вызначэнні і абазначэнні

Афіцыйны стыль — функцыянальны стыль, прызначаны рэгуляваць афіцыйныя адносіны і перадаваць юрыдычна значную інфармацыю. Ён патрэбны, каб звесткі, правы і абавязкі былі зафіксаваныя дакладна і зразумела для ўдзельнікаў зносін. Таму ў такіх тэкстах важная не асабістая манера аўтара, а адназначнасць паведамлення.

Афіцыйна-дзелавы стыль — разнавіднасць афіцыйнага стылю, якую выкарыстоўваюць у дзяржаўнай, прававой і службовай сферах. Яго тэксты дапамагаюць грамадзянам, арганізацыям і ўстановам афармляць свае адносіны. Гэтае паняцце дазваляе вызначыць, чаму заявы, загады і законы маюць падобныя моўныя і структурныя патрабаванні.

Рэквізіт дакумента — абавязковы элемент яго афармлення, напрыклад дата, подпіс або назва арганізацыі. Рэквізіты паказваюць, хто стварыў дакумент, калі ён складзены і кім засведчаны. Калі патрэбнага элемента няма або ён размешчаны не паводле прынятага ўзору, дакумент можа быць аформлены няправільна.

Моўнае клішэ — устойлівы выраз, прыняты ў афіцыйных зносінах і дакументах. Такія формулы выкарыстоўваюць у паўторных сітуацыях, напрыклад пры звароце ці просьбе. Яны дапамагаюць хутка і аднастайна сфармуляваць думку, не замяняючы дакладных звестак пра асобу, падзею або дату.

Як гэта ўладкавана

Сфера ўжывання вызначае, што галоўнае для афіцыйнага стылю — не выразіць пачуцці аўтара, а наладзіць адносіны паміж удзельнікамі. Калі трэба паведаміць рашэнне, звярнуцца з просьбай або ўстанавіць правіла, фармулёўка павінна быць зразумелай усім адрасатам. Таму стыль служыць для дакладнай перадачы звестак, замацавання правоў і абавязкаў. Гэта робіць яго патрэбным у працы ўстаноў і ў афіцыйных зваротах грамадзян.

Патрабаванні да дакладнасці і адназначнасці тлумачаць асноўныя рысы стылю. Стандартызаванасць азначае, што падобныя сітуацыі апісваюць падобнымі словамі і паводле звыклых мадэляў. Лагічнасць і сцісласць дапамагаюць вылучыць сутнасць без лішніх падрабязнасцей, а нейтральнасць не дазваляе эмацыянальнай ацэнцы змяніць сэнс. У выніку чытач можа засяродзіцца на фактах, умовах і дзеяннях.

Афіцыйныя зносіны бываюць пісьмовымі і вуснымі, бо рашэнні і службовыя паведамленні могуць перадавацца рознымі спосабамі. Аднак найбольш поўна стыль выяўляецца ў дакументах: у іх захоўваюцца звесткі, да якіх можна вярнуцца. Дакументы маюць устойлівую структуру і набор рэквізітаў, таму іх можна правяраць і правільна афармляць. Сам факт, што паведамленне гучыць афіцыйна, яшчэ не робіць яго дакументам.

Жанр — гэта тып тэксту з вызначаным прызначэннем і спосабам афармлення. Закон устанаўлівае правілы, загад перадае распараджэнне, заява змяшчае зварот з просьбай, а даверанасць пацвярджае перадачу паўнамоцтваў. Да іншых жанраў належаць аб’ява, пратакол і дзелавы ліст. Разуменне жанру дапамагае выбраць патрэбны змест і не блытаць структуру аднаго дакумента з іншым.

Стандартныя словы, канструкцыі і моўныя клішэ ўжываюцца таму, што афіцыйныя сітуацыі часта паўтараюцца. Звыклая формула дапамагае хутка аформіць просьбу або паведамленне, а неадназначнасць памяншаецца. Аднак шаблон не замяняе канкрэтных звестак: назвы, імёны і даты трэба падаваць дакладна. Так тэкст застаецца адначасова зразумелым і прыдатным для афіцыйнага выкарыстання.

Асноўныя характарыстыкі афіцыйнага стылю

Карыстайся табліцай як планам для распазнавання стылю: спачатку вызнач мэту і сферу, а пасля правер жанр і моўныя прыкметы. Пры аналізе дакумента асобна звяртай увагу на яго будову і рэквізіты. Адна прыкмета сама па сабе не заўсёды дастатковая, таму ацэньвай іх разам.

Разбор задач

Задача 1. Вызначыць стыль запрашэння на школьнае мерапрыемства

Умова. Трэба вызначыць стыль кароткага тэксту-запрашэння і назваць прыкметы, якія дапамаглі зрабіць выснову. Не варта аўтаматычна называць яго дакументам: спачатку трэба высветліць, каму і з якой мэтай ён адрасаваны.

1. Вызначаем мэту: запрашэнне паведамляе пра мерапрыемства і прапануе прыйсці.
2. Удакладняем сітуацыю і адрасата: афіцыйнасць залежыць ад таго, хто запрашае, каму і ў межах якой падзеі.
3. Правяраем мову: нейтральная фармулёўка і дакладныя звесткі могуць сведчыць пра афіцыйны характар, а асабістыя звароты — пра нефармальны.

Адказ. Стыль вызначаюць паводле мэты, адрасата і моўных прыкмет разам. Калі запрашэнне выдадзена ўстановай у службовай сітуацыі і мае нейтральныя дакладныя фармулёўкі, яно можа быць афіцыйным. Але кароткі тэкст не абавязкова з’яўляецца дакументам: гэта вырашае яго прызначэнне і афармленне.

Задача 2. Прааналізаваць заяву

Умова. Трэба назваць жанр, знайсці рэквізіты і адзначыць стандартныя формулы. Каб не абмежавацца толькі тэмай тэксту, разглядаем і яго змест, і размяшчэнне абавязковых элементаў.

1. Вызначаем жанр па прызначэнні: калі аўтар афіцыйна звяртаецца з просьбай, гэта заява.
2. Правяраем рэквізіты: шукаем звесткі пра адрасата і заяўніка, назву дакумента, змест просьбы, дату і подпіс.
3. Адзначаем моўныя формулы: вылучаем устойлівыя нейтральныя выразы, якімі афармляюцца зварот і просьба.

Адказ. Жанр — заява, калі тэкст прызначаны для афіцыйнай просьбы. Яе рэквізіты — неабходныя элементы, а стандартныя формулы дапамагаюць аформіць змест зразумела. Калі рэквізіту няма, трэба праверыць, ці патрабуецца ён для гэтага дакумента і ці правільна выканана структура.

Задача 3. Скласці заяву з просьбай дазволіць удзел у мерапрыемстве

Умова. Патрэбна звярнуцца да кіраўніка ўстановы і папрасіць дазволу ўдзельнічаць у мерапрыемстве. Заява павінна быць нейтральнай і дакладнай, а рэквізіты — размешчанымі паводле прынятага ўзору.

1. Спачатку вызначаем адрасата і заяўніка, каб было ясна, ад каго і каму падаецца дакумент.
2. Пазначаем назву жанру — «Заява», а затым коратка і ветліва фармулюем просьбу.
3. Указваем, у якім мерапрыемстве плануецца ўдзельнічаць, дадаем патрэбныя звесткі і правяраем наяўнасць даты і подпісу.

Адказ. Заява павінна ўтрымліваць адрасата, звесткі пра заяўніка, назву дакумента, дакладную просьбу, дату і подпіс. Фармулёўка павінна быць нейтральнай, без асабістых ацэнак і лішніх падрабязнасцей. Перад падачай трэба пераканацца, што ўсе элементы размешчаны паводле патрабаванняў установы.

Тыповыя памылкі

Блытаць афіцыйны стыль з навуковым. Памылку дапускаюць, бо абодва стылі патрабуюць дакладнасці і лагічнасці. Але навуковы стыль тлумачыць з’явы, а афіцыйны рэгулюе адносіны і афармляе дакументы. Для самаправеркі спытай сябе, ці паведамляе тэкст веды, ці ўстанаўлівае правілы, абавязкі або службовыя дзеянні.

Лічыць афіцыйным любы тэкст пра дзяржаўную або службовую тэму. Тэма сама па сабе не вызначае стыль, таму такую памылку лёгка зрабіць паводле асобных слоў. Правер мэту, адрасата і форму зносін: асабісты каментар пра дзяржаўную ўстанову не абавязкова будзе афіцыйным. Выснова павінна абапірацца на сукупнасць прыкмет.

Дадаваць эмацыянальна-экспрэсіўныя словы і асабістыя ацэнкі. Яны могуць здавацца спосабам зрабіць просьбу выразнейшай, але ў дакуменце здольныя парушыць нейтральнасць і стварыць неадназначнасць. Перачытай тэкст і выдалі словы, якія перадаюць пачуцці замест фактаў. Пакінь толькі дакладныя звесткі і сутнасць звароту.

Апускаць або няправільна размяшчаць рэквізіты. Часам аўтар засяроджваецца на просьбе і забывае пра афармленне. Аднак без неабходных элементаў дакумент можа не адпавядаць устаноўленаму ўзору. Каб праверыць сябе, параўнай заяву з патрабаваннямі да яе жанру: ці ёсць патрэбныя звесткі, дата і подпіс, ці правільна яны размешчаны.

Сувязь з іншымі тэмамі

Каб разабрацца ў афіцыйным стылі, трэба ведаць функцыянальныя стылі маўлення: іх мэты, сферы ўжывання і моўныя прыкметы. Гэта дапамагае не блытаць афіцыйны тэкст з навуковым або размоўным і вызначаць стыль паводле некалькіх характарыстык. Тэма спатрэбіцца пры вывучэнні культуры маўлення, складанні дзелавых дакументаў і падрыхтоўцы афіцыйных зваротаў. Веды пра жанры і рэквізіты дазваляюць афармляць такія тэксты больш дакладна.

Што запомніць

• Афіцыйны стыль абслугоўвае дзяржаўныя, прававыя і службовыя адносіны.
• Для яго характэрныя дакладнасць, адназначнасць, стандартызаванасць і нейтральнасць.
• Найбольш тыповая форма афіцыйнага стылю — дакумент.
• Жанр вызначае прызначэнне і будову тэксту.
• Рэквізіты — абавязковыя элементы афармлення дакумента.
• Моўныя клішэ дапамагаюць стандартызаваць афіцыйныя зносіны.