"Беларуская мова. Вучэбны дапаможнік для ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай і рускай мовамі навучання", Г.М. Валочка, Л.С. Васюковіч і інш.
Стылістыка вывучае, як моўныя сродкі працуюць у розных сітуацыях зносін. Выбар слова, формы і будовы сказа залежыць ад таго, хто гаворыць, каму і з якой мэтай. Навуковы тэкст перадае веды, афіцыйны дакумент рэгулюе адносіны, публіцыстыка інфармуе і ўздзейнічае, мастацкая літаратура стварае вобразы, а гутарковая мова дапамагае непасрэдна мець зносіны. Каб вызначыць стыль, трэба ўлічваць сукупнасць прыкмет усяго тэксту.
Текст подготовлен нейронной сетью по теме параграфа и не заменяет учебник — важные факты и формулировки сверяйте с ним.
Стылістыка — раздзел мовазнаўства, які вывучае ўжыванне моўных сродкаў у розных сферах зносін і іх стылістычныя магчымасці. Інакш кажучы, яна дапамагае зразумець, чаму ў адной сітуацыі падыходзіць адно слова, а ў другой — іншае. Гэтыя веды патрэбныя, каб гаварыць і пісаць зразумела ды дарэчна.
Функцыянальны стыль — разнавіднасць літаратурнай мовы, якая выкарыстоўваецца ў пэўнай сферы зносін і мае характэрныя мэты і моўныя сродкі. Напрыклад, навуковы стыль патрэбны для перадачы ведаў, а гутарковы — для непасрэднай размовы. Паняцце дапамагае суаднесці задачу тэксту з тым, як ён пабудаваны.
Стылістычная афарбоўка — дадатковая адценневая характарыстыка моўнай адзінкі, якая паказвае яе сферу ўжывання, эмацыянальнасць або ацэначнасць. Слова можа быць нейтральным, размоўным, урачыстым ці несці станоўчую або адмоўную ацэнку. Улік афарбоўкі дазваляе не парушыць тон выказвання і не пакрыўдзіць адрасата.
Стылістычны сродак — моўная адзінка ці прыём, які дапамагае выразіць думку з улікам мэты і ўмоў зносін. Такім сродкам можа быць асобнае слова, граматычная форма або спосаб пабудовы фразы. Яго выбіраюць не проста для ўпрыгожвання, а каб зрабіць выказванне дакладным, пераканаўчым або выразным.
Выбар моўных сродкаў залежыць ад таго, хто гаворыць, каму, з якой мэтай і ў якой сітуацыі. Адна і тая ж думка можа быць сказана сябру ў размове, выкладзена ў дакуменце або растлумачана ў навуковым паведамленні. Адрасат і абставіны вызначаюць, колькі тлумачэнняў трэба, які тон будзе дарэчны і ці патрэбна дакладная афіцыйная фармулёўка. Калі не ўлічыць гэтыя ўмовы, слухачу можа быць цяжка зразумець паведамленне або яго намер.
Функцыянальныя стылі адрозніваюцца сферай і мэтай, бо тэксты вырашаюць розныя задачы. Навуковы стыль перадае веды і патрабуе дакладнасці; афіцыйна-дзелавы рэгулюе адносіны, таму фармулёўкі ў ім павінны быць адназначнымі. Публіцыстычны стыль інфармуе і ўздзейнічае на чытача, мастацкі стварае вобраз, а гутарковы забяспечвае непасрэдныя зносіны. Таму набор характэрных сродкаў у кожным з іх неаднолькавы.
Мэта і ўмовы зносін уплываюць не толькі на словы, але і на граматыку ды сінтаксіс — будову словазлучэнняў і сказаў. У дакуменце патрэбны стандартныя формы, бо яны дапамагаюць дакладна зафіксаваць просьбу або рашэнне. У навуковым тэксце складаныя паняцці патрабуюць паслядоўнага тлумачэння, а ў размове кароткія няпоўныя сказы часта зразумелыя з кантэксту. Так тэкст атрымлівае форму, зручную для сваёй задачы.
Адна думка можа гучаць нейтральна, эмацыянальна або ў адпаведнасці з пэўным стылем. Напрыклад, паведамленне пра моцны дождж можна перадаць спакойна, а можна падкрэсліць уражанне ад яго. Эмацыянальна афарбаваныя словы дарэчныя, калі трэба выразіць стаўленне, але ў афіцыйным паведамленні яны могуць перашкодзіць дакладнасці. Таму перад выбарам фармулёўкі варта вызначыць, які эфект патрэбны.
Стылістычны аналіз улічвае не толькі асобныя словы, але і іх спалучэнне, жанр і агульную моўную задачу. Слова, характэрнае для навуковага тэксту, само па сабе не робіць навуковым любы сказ. Трэба праверыць, ці адпавядаюць адна адной лексіка, граматычныя формы, сінтаксіс і мэта паведамлення. Такі погляд на ўвесь тэкст дапамагае вызначыць яго вядучы стыль і заўважыць недарэчныя элементы.
| Стыль | Сфера і мэта зносін | Характэрныя жанры | Тыповыя моўныя асаблівасці |
|---|---|---|---|
| Гутарковы | Штодзённыя непасрэдныя зносіны | Размова, асабістае паведамленне | Непасрэднасць, эмацыянальнасць, кароткія і няпоўныя сказы |
| Навуковы | Навука і адукацыя; перадача ведаў | Артыкул, даклад, лекцыя | Дакладнасць, тэрміны, лагічнасць, паслядоўнасць |
| Афіцыйна-дзелавы | Дзелавыя адносіны; іх рэгуляванне | Заява, загад, аб’ява | Стандартныя фармулёўкі, адназначнасць, дакументальнасць |
| Публіцыстычны | Грамадская сфера; інфармаванне і ўздзеянне | Навіна, рэпартаж, артыкул | Актуальнасць, выразнасць, ацэначная лексіка |
| Мастацкі | Мастацкая літаратура; стварэнне вобраза | Аповесць, верш, апавяданне | Вобразнасць, выкарыстанне розных выразных сродкаў |
Карыстайся табліцай, каб параўнаць мэту тэксту з яго жанрамі і моўнымі асаблівасцямі. Спачатку вызнач сферу зносін, а потым правер, ці пацвярджаюць яе словы і будова сказаў. Жанр дапамагае ўдакладніць аналіз, але сам па сабе не замяняе вызначэння стылю.
Задача 1. Трэба вызначыць стыль кароткага паведамлення пра вынікі назірання і назваць два прыкметы. Перш чым шукаць асобныя характэрныя словы, высветлім мэту паведамлення: яно перадае вынікі назірання. Гэта падказвае магчымы навуковы стыль, але выснову трэба пацвердзіць прыкметамі тэксту.
Адказ: паведамленне належыць да навуковага стылю, калі яно перадае вынікі назірання дакладна і паслядоўна. Дзве магчымыя прыкметы — дакладная лексіка і лагічнае выкладанне фактаў; іх трэба пацвердзіць зместам самога паведамлення.
Задача 2. Ёсць два фрагменты пра адну падзею: трэба вызначыць, які з іх прызначаны для сяброўскага паведамлення, а які — для навіны. Тэма ў фрагментаў аднолькавая, таму сама падзея не дапаможа зрабіць выбар. Параўнаем адрасата, тон, словы і будову сказаў.
Адказ: фрагмент з непасрэдным зваротам і выразнай размоўнай афарбоўкай — сяброўскае паведамленне; фрагмент з нейтральнымі фактамі — навіна. Калі вызначэнне грунтуецца толькі на адным слове, трэба яшчэ раз параўнаць будову і камунікатыўную задачу абодвух тэкстаў.
Задача 3. У аб’яве спалучаюцца размоўныя выразы і афіцыйныя фармулёўкі. Трэба адрэдагаваць тэкст і абгрунтаваць выпраўленні. Спачатку вызначым, што аб’ява павінна паведаміць чытачу і якое дзеянне ад яго чакаецца. Пасля гэтага выраўнуем тон і заменім недарэчныя выразы.
Адказ: аб’яву трэба выкласці паслядоўна і нейтральна, выбраўшы фармулёўкі, адпаведныя яе жанру. Выпраўленні абгрунтоўваюцца тым, што размоўныя выразы могуць аслабіць дакладнасць і парушыць стылістычную еднасць тэксту.
Памылка — вызначаць стыль толькі паводле асобнага слова. Яе дапускаюць, бо некаторыя словы сапраўды часта сустракаюцца ў пэўнай сферы, але яны могуць з’явіцца і ў іншым кантэксце. Правер сябе: ці пацвярджаюць выснову мэта, жанр, будова сказаў і астатняя лексіка.
Памылкова лічыць, што кожны тэкст абавязкова належыць толькі да аднаго стылю. Гэтая думка ўзнікае, калі забываюць, што аўтар можа выкарыстоўваць сродкі розных стыляў для асобнай задачы. Правер сябе: вызнач вядучы стыль і адзнач, ці ёсць у тэксце іншыя рысы, а не адмаўляй іх загадзя.
Функцыянальны стыль нельга блытаць з жанрам. Памылка ўзнікае, калі назву тыпу тэксту, напрыклад навіну, прымаюць за назву стылю. Правер сябе: спытай, ці называеш ты сферу і мэту зносін (стыль) або канкрэтны тып тэксту (жанр).
Размоўнае або выразнае слова можа быць недарэчным, калі не ўлічыць адрасата і сітуацыю. Часам аўтар выбірае яго толькі таму, што яно ярка гучыць, і не правярае, ці адпавядае яно тону паведамлення. Правер сябе: прачытай тэкст вачыма адрасата і ацані, ці дапаможа слова зразумець думку, а не адцягне ўвагу.
Каб вывучаць стылістыку, трэба ўмець адрозніваць літаратурную мову і яе нормы, а таксама распазнаваць лексічныя і граматычныя сродкі. Гэтыя веды дапамагаюць зразумець, якія формы правільныя і якую афарбоўку яны маюць. Стылістычныя ўменні патрэбныя для аналізу тэкстаў, рэдагавання ўласных выказванняў і падрыхтоўкі вусных ды пісьмовых паведамленняў. Так нормы мовы спалучаюцца з выбарам сродкаў, дарэчных у канкрэтнай сітуацыі.
Што вывучае стылістыка?
Стылістыка вывучае ўжыванне моўных сродкаў у розных сферах зносін і іх выразныя магчымасці. Яна дапамагае выбраць сродкі, якія адпавядаюць мэце, адрасату і сітуацыі.
Чым функцыянальны стыль адрозніваецца ад жанру?
Функцыянальны стыль характарызуе сферу, мэту і спосаб зносін. Жанр — гэта канкрэтны тып тэксту, напрыклад заява, рэпартаж або артыкул; адзін стыль можа аб’ядноўваць розныя жанры.
Па якіх прыкметах можна вызначыць стыль тэксту?
Улічвайце сферу і мэту зносін, адрасата, жанр, лексіку, граматычныя формы і будову сказаў. Стыль вызначаюць па сукупнасці гэтых прыкмет, а не па адным слове.
Ці можа адзін тэкст спалучаць прыкметы розных стыляў?
Так, у тэксце могуць спалучацца рысы некалькіх стыляў. Аднак звычайна адзін стыль вядучы, а іншыя сродкі выкарыстоўваюцца для пэўнай задачы.
Чаму важна ўлічваць стылістычную афарбоўку слова?
Яна паказвае, у якой сферы слова дарэчнае і якое эмацыянальнае або ацэначнае адценне мае. Калі не ўлічыць афарбоўку, выказванне можа гучаць недарэчна для адрасата ці сітуацыі.
Стылістыка
