"Беларуская мова. Вучэбны дапаможнік для ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай і рускай мовамі навучання", З. І. Бадзевіч, І. М. Саматыя
Злучнікі пры аднародных членах сказа дапамагаюць злучыць словы або словазлучэнні, якія адказваюць на адно пытанне і адносяцца да таго самага члена сказа. Паводле сэнсу яны паказваюць далучэнне, супрацьпастаўленне або выбар. Ад злучніка і таго, ці паўтараецца ён, залежыць пастаноўка косак: пры адзінкавым і коскі звычайна няма, перад а і але яна патрэбна, а пры паўторных злучніках коскі раздзяляюць аднародныя члены.
Текст подготовлен нейронной сетью по теме параграфа и не заменяет учебник — важные факты и формулировки сверяйте с ним.
Злучальны злучнік звязвае аднародныя члены, якія пералічваюцца або дапаўняюць адзін аднаго. Ён можа паказваць на далучэнне, сумяшчальнасць ці паслядоўнасць: напрыклад, справы і клопаты, працаваў і адпачываў. Гэтае значэнне дапамагае зразумець, як звязаныя названыя прадметы або дзеянні.
Супраціўны злучнік злучае аднародныя члены, якія супрацьпастаўляюцца або супастаўляюцца. Да такіх злучнікаў належаць а, але, аднак; напрыклад: не цёплы, а халодны. Яны патрэбны, каб паказаць розніцу або неадпаведнасць паміж членамі сказа.
Раздзяляльны злучнік паказвае на выбар, чаргаванне або няпэўнасць. У гэтай ролі ўжываюцца або, ці, то…то: можна выбраць адно з некалькіх або паведаміць, што з'явы змяняюцца. Такі злучнік дапамагае перадаць, што разам названыя варыянты не абавязкова адбываюцца адначасова.
Паўторны злучнік — гэта злучнік, які паўтараецца перад аднароднымі членамі. Прыклады: і…і, ні…ні, або…або. Паўтор не проста ўзмацняе пералік: ён уплывае на пунктуацыю, таму трэба заўважаць кожнае паўтарэнне.
Злучнікі звязваюць аднародныя члены і дапамагаюць убачыць адносіны паміж імі. Аднароднымі называюцца члены сказа, якія адказваюць на адно пытанне і адносяцца да таго самага слова. Калі яны пералічваюцца, супрацьпастаўляюцца або прапануюцца як выбар, злучнік падказвае сэнсавую сувязь. Таму для разумення сказа трэба ўлічваць не толькі словы, але і тое, як яны суадносяцца.
Значэнне злучніка вызначаюць паводле сэнсу аднародных членаў і кантэксту. Злучнік і звычайна далучае: «сад і агарод» — названыя разам месцы. Але само слова яшчэ не вырашае пытанне: трэба паглядзець, ці няма ў сказе супрацьпастаўлення або выбару. Напрыклад, але выразна паказвае супрацьлегласць, а значыць, яго нельга ўспрымаць як простае далучэнне.
Пры адзінкавых злучальных і раздзяляльных злучніках коска паміж аднароднымі членамі звычайна не ставіцца. Адзін злучнік ужо звязвае іх у адну пару або шэраг, таму дадаткова раздзяляць гэтыя словы коскай не трэба: «яблыкі і грушы», «вада або сок». Калі ж злучнік супраціўны, перад а, але, аднак ставіцца коска. Яна паказвае мяжу паміж членамі, сэнс якіх супрацьпастаўляецца або супастаўляецца.
Паўтор злучніка змяняе расстаноўку знакаў. Калі злучнік стаіць перад некалькімі аднароднымі членамі, коскі ставяцца паміж імі: «і дождж шумеў, і вецер гнуў дрэвы». Кожная коска абазначае мяжу паміж часткамі пералічэння, а паўтор злучніка падкрэслівае кожную з іх. Таму важна правяраць не толькі від злучніка, але і тое, адзін раз ці некалькі разоў ён ужыты.
Каб правільна паставіць знакі прыпынку, дзейнічай у пэўным парадку. Спачатку знайдзі аднародныя члены і высветлі, да якога слова яны адносяцца. Потым вызнач злучнік і яго сэнс: далучэнне, супрацьпастаўленне або выбар. Нарэшце правер, ці паўтараецца ён, бо ад гэтага залежыць, ці патрэбны коскі паміж членамі.
| Від злучніка | Асноўныя злучнікі | Значэнне | Пунктуацыя паміж аднароднымі членамі |
|---|---|---|---|
| Злучальныя | і, ды (у значэнні і) | Далучэнне, сумяшчальнасць, паслядоўнасць | Пры адзінкавым злучніку коска звычайна не ставіцца |
| Супраціўныя | а, але, аднак, затое | Супрацьпастаўленне або супастаўленне | Перад злучнікам ставіцца коска |
| Раздзяляльныя | або, ці, то…то | Выбар, чаргаванне, няпэўнасць | Пры адзінкавым злучніку коска звычайна не ставіцца |
| Паўторныя | і…і, ні…ні, або…або, ці…ці | Сувязь аднародных членаў з паўторам злучніка | Паміж аднароднымі членамі ставяцца коскі |
Спачатку знайдзі злучнік у сказе і вызнач яго від паводле значэння. Потым правер, адзінкавы ён ці паўторны, і скарыстайся апошняй калонкай для выбару знака. Табліца паказвае агульнае правіла для коскі паміж аднароднымі членамі.
Задача 1. Знайдзіце злучнік і аднародныя члены ў сказе: «На стале ляжалі кнігі і сшыткі». Растлумачце, чаму паміж імі няма коскі.
Адказ: злучнік — і, аднародныя члены — кнігі і сшыткі; коска не ставіцца, бо злучальны злучнік ужыты адзін раз.
Задача 2. Расстаўце знакі прыпынку і вызначце значэнне злучніка: «Дзень быў халодны але сонечны».
Адказ: «Дзень быў халодны, але сонечны». Злучнік але супраціўны, перад ім ставіцца коска.
Задача 3. Расстаўце знакі прыпынку і растлумачце іх: «І дождж шумеў і вецер гнуў дрэвы і хвалі біліся аб бераг».
Адказ: «І дождж шумеў, і вецер гнуў дрэвы, і хвалі біліся аб бераг». Коскі раздзяляюць часткі з паўторным злучнікам і.
Памылка — паставіць коску паміж аднароднымі членамі пры адзінкавым злучальным і: напрыклад, напісаць «кнігі, і сшыткі». Яе дапускаюць, калі прымаюць любы пералік за патрэбу ў косцы і не ўлічваюць злучнік. Каб праверыць сябе, знайдзі і: калі ён адзін раз злучае аднародныя члены, коска звычайна не патрэбна.
Перад а або але часам не ставяць коску, бо блытаюць гэтыя злучнікі з і. Аднак а і але выражаюць супастаўленне або супрацьпастаўленне, таму паміж аднароднымі членамі перад імі патрэбна коска. Перачытай сказ і спытай сябе, ці можна адчуць кантраст; калі так, правер наяўнасць коскі перад супраціўным злучнікам.
Яшчэ адна памылка — не ставіць коскі пры паўторным злучніку, бо вучань памятае толькі, што злучнік звязвае словы. Але паўтор змяняе пунктуацыю: коскі раздзяляюць аднародныя члены, перад якімі паўтараецца злучнік. Правер, ці сустракаецца ён некалькі разоў, напрыклад у спалучэнні і…і.
Можна зблытаць то…то з паўторным то ў іншым значэнні. Не кожнае паўтарэнне слова то звязвае аднародныя члены і ўплывае на коскі аднолькава. Каб пазбегнуць памылкі, высветлі, ці злучае то аднародныя словы або часткі пералічэння і ці перадае чаргаванне; толькі пасля гэтага выбірай правіла.
Для гэтай тэмы трэба ўмець знаходзіць граматычную аснову сказа і адрозніваць аднародныя члены ад неаднародных. Гэта дапамагае не прыняць звычайнае спалучэнне слоў за пералік і не паставіць лішнюю коску. Правілы пра злучнікі звязаныя з агульнай пунктуацыяй пры аднародных членах і патрэбныя для сінтаксічнага разбору. Пазней тое, што ты ведаеш пра злучнікі, дапаможа вывучаць складаныя сказы, у якіх злучнікі звязваюць часткі сказа.
Ці заўсёды перад злучнікам а ставіцца коска?
Калі а злучае аднародныя члены і паказвае іх супрацьпастаўленне або супастаўленне, перад ім ставіцца коска: не вялікі, а малы. Але трэба праверыць, ці сапраўды а звязвае аднародныя члены, а не ўжываецца ў іншай канструкцыі.
Чаму перад адзінкавым злучнікам і коска звычайна не патрэбна?
Адзінкавы і непасрэдна злучае аднародныя члены, не раздзяляючы іх на асобныя часткі пералічэння. Таму ў сказе «кнігі і сшыткі» коска не ставіцца. Калі і паўтараецца, дзейнічае іншае правіла.
Калі ставіцца коска пры злучніках і…і?
Калі злучнік і паўтараецца перад аднароднымі членамі, паміж гэтымі членамі ставяцца коскі: і дождж шумеў, і вецер гнуў дрэвы. Спачатку вызнач, якія словы з'яўляюцца аднароднымі, а потым правер паўтор злучніка.
Чым злучальныя злучнікі адрозніваюцца ад раздзяляльных?
Злучальныя злучнікі далучаюць аднародныя члены або паказваюць, што яны існуюць ці адбываюцца разам і паслядоўна. Раздзяляльныя злучнікі абазначаюць выбар, чаргаванне або няпэўнасць: напрыклад, можна сказаць «чай або сок».
Як зразумець, ці звязвае злучнік аднародныя члены?
Знайдзі словы, якія адказваюць на адно і тое ж пытанне і адносяцца да таго самага слова ў сказе. Калі злучнік звязвае менавіта гэтыя словы, ён злучае аднародныя члены. Сэнс сказа дапаможа вызначыць від злучніка.
§ 38. Злучнікі пры аднародных членах сказа
