§ 4. Самастойныя і службовыя часціны мовы

Вызначэнні і абазначэнні

Самастойныя часціны мовы — словы, якія называюць прадметы, прыметы, дзеянні або ўказваюць на іх, і маюць самастойнае значэнне. Напрыклад, слова дом называе прадмет, а слова ён указвае на яго. Гэтае вызначэнне дапамагае адрозніць словы з уласным значэннем ад тых, што толькі абслугоўваюць сувязь у сказе.

Службовыя часціны мовы не называюць прадметаў, прымет ці дзеянняў. Яны служаць для сувязі слоў і частак сказа або перадаюць дадатковыя адценні значэння. Так мы разумеем, навошта ў сказе патрэбны прыназоўнікі, злучнікі і часціцы, хоць яны самі не называюць асобных з’яў.

Выклічнік — часціна мовы, якая выражае пачуцці, пабуджэнні ці этыкетныя формулы, але не называе іх. Напрыклад, ой выражае пачуццё, а дзякуй можа быць этыкетнай формулай. Вылучэнне выклічніка ў асобную групу не дазваляе памылкова лічыць яго звычайным назоўнікам або службовым словам.

Часціна мовы — група слоў, аб’яднаных агульным значэннем, граматычнымі прыметамі і сінтаксічнай роляй. Граматычныя прыметы — гэта асаблівасці слова, напрыклад яго змяняльнасць; сінтаксічная роля паказвае, якім членам сказа слова можа быць. Гэта паняцце патрэбна, каб класіфікаваць словы не па адным прыкметным пытанні, а па сукупнасці ўласцівасцей.

Як гэта ўстроена

Словы падзяляюць на часціны мовы не выпадкова: важна адначасова ўлічваць іх значэнне, змяняльнасць і ролю ў сказе. Адно толькі пытанне не заўсёды дае дакладны адказ, бо розныя словы могуць адказваць на падобныя пытанні, але выконваць розныя функцыі. Таму пры вызначэнні часціны мовы трэба разгледзець слова ў кантэксце і праверыць некалькі яго прыкмет.

Самастойныя словы маюць лексічнае значэнне, таму звычайна могуць быць членамі сказа. Назоўнік называе прадмет: вучань. Прыметнік называе яго прымету: уважлівы; дзеяслоў — дзеянне: чытае. Калі задаць пытанні хто? які? што робіць? і паглядзець, якую частку думкі перадае слова, лягчэй убачыць яго самастойную ролю.

Службовыя словы не называюць асобных прадметаў ці дзеянняў, таму самі звычайна не з’яўляюцца членамі сказа. Аднак яны неабходныя: без іх сувязі паміж значнымі словамі могуць быць невыразнымі, а дадатковыя сэнсавыя адценні — страціцца. Напрыклад, службовае слова можа паказаць адносіны паміж прадметам і дзеяннем або злучыць часткі выказвання.

Прыназоўнік, злучнік і часціца — службовыя часціны мовы, але функцыі ў іх розныя. Прыназоўнік звязвае назоўнік ці займеннік з іншым словам і паказвае адносіны паміж імі: ісці да школы. Злучнік аб’ядноўвае аднародныя члены або часткі сказа: яблык і груша; сонца схавалася, але дождж не пачаўся. Часціца не стварае такой сувязі, а надае слову ці сказу дадатковае значэнне або адценне: не прыйшоў.

Выклічнік займае асобнае месца, бо ён не называе прадмет, прымету ці дзеянне, але і не служыць для злучэння слоў. Яго задача — перадаць пачуццё, волевыяўленне або этыкетную формулу: ах!, ціха!, добры дзень! Таму яго нельга далучыць ні да самастойных, ні да службовых часцін мовы, нават калі значэнне выклічніка добра зразумелае.

Самастойныя і службовыя часціны мовы

Карыстайся табліцай як памяткай, але не вызначай часціну мовы толькі па адным радку. Спачатку высветлі значэнне слова ў сказе, потым правер яго функцыю і змяняльнасць. Напрыклад, каля — прыназоўнік, бо звязвае слова з назоўнікам і паказвае адносіны паміж імі.

Разбор задач

Заданне: размяркуйце словы ў сказе «Дзеці весела гулялі ў садзе»: назавіце самастойныя і службовыя часціны мовы. Спачатку не трэба шукаць службовае слова толькі таму, што яно кароткае або стаіць перад назоўнікам. Праверым значэнне кожнага слова і яго ўдзел у сказе.

1. Дзеці — назоўнік: называе асоб і адказвае на пытанне хто? У сказе гэта самастойнае слова і дзейнік.
2. Весела — прыслоўе: паказвае, як гулялі. Яно мае ўласнае значэнне і ўдакладняе дзеянне.
3. Гулялі — дзеяслоў: называе дзеянне і ў сказе з’яўляецца выказнікам.
4. У — прыназоўнік, які звязвае дзеяслоў гулялі з назоўнікам садзе і паказвае месца. Садзе — форма назоўніка, якая называе месца дзеяння.

Такім чынам, у сказе ёсць самастойныя словы дзеці, весела, гулялі, садзе і службовае слова ў. Прыназоўнік сам не называе месца, а паказвае адносіны паміж дзеяннем і назоўнікам. Адказ: самастойныя — дзеці, весела, гулялі, садзе; службовае — у.

Заданне: вызначце часціны мовы ў сказе «Вецер шумеў, але дождж не пачынаўся» і растлумачце ролю слоў але і не. Спачатку знайдзіце словы, якія называюць прадметы і дзеянні, а пасля — тыя, што дапаўняюць сувязь або значэнне. Гэта дазволіць не зблытаць злучнік з часціцай.

1. Вецер і дождж — назоўнікі, яны называюць прадметы і з’яўляюцца дзейнікамі ў сваіх частках сказа.
2. Шумеў і пачынаўся — дзеясловы, яны называюць дзеянні і выступаюць выказнікамі.
3. Але злучае часткі сказа і паказвае супрацьпастаўленне паміж імі, таму гэта злучнік.
4. Не надае слову пачынаўся адмоўнае значэнне, але не злучае часткі сказа. Значыць, гэта часціца.

Адказ: вецер, дождж — назоўнікі; шумеў, пачынаўся — дзеясловы; але — злучнік, не — часціца. Розніца паміж апошнімі словамі вызначаецца іх функцыяй: адно злучае часткі, другое выражае адмоўе. Менавіта функцыя, а не даўжыня слова, дапамагае вызначыць яго часціну мовы.

Заданне: параўнайце слова каля ў сказах «Дом стаяў каля лесу» і «Каля дома цвілі кветкі»: вызначце яго часціну мовы і сінтаксічную ролю. Трэба звярнуць увагу не толькі на месца слова ў сказе, але і на тое, з якім словам яно звязана. Так можна праверыць, ці мае каля ўласнае лексічнае значэнне.

1. У першым сказе каля звязана з назоўнікам лесу і паказвае адносіны месца паміж домам і лесам.
2. У другім сказе каля звязана з назоўнікам дома і таксама паказвае месца кветак.
3. У абодвух выпадках каля — прыназоўнік, бо адносіцца да назоўніка і дапамагае звязаць яго з іншымі словамі.
4. Прыназоўнік каля сам па сабе не з’яўляецца членам сказа; у сказе членам з’яўляецца словазлучэнне каля лесу або каля дома.

Адказ: у абодвух сказах каля — прыназоўнік, а не самастойнае слова. Не трэба прыпісваць яму асобны член сказа: сэнс месца перадаецца ўсім спалучэннем разам з назоўнікам. Кантэкст паказвае сувязь, але функцыя прыназоўніка застаецца аднолькавай.

Тыповыя памылкі

Памылка — лічыць службовае слова членам сказа толькі таму, што яно стаіць побач са значным словам. Так адбываецца, калі блытаюць удзел у сувязі з самастойным значэннем. Каб праверыць сябе, высветлі, ці называе слова прадмет, прымету або дзеянне; калі не, вызнач, якую сувязь ці адценне яно стварае.

Памылка — вызначаць часціну мовы толькі паводле пытання. Некалькі часцін мовы могуць адказваць на падобнае пытанне, а службовыя словы часта ўвогуле не маюць пытання. Правер значэнне, граматычныя прыметы і ролю слова ў сказе, а не абмяжоўвайся адным пытаннем.

Прыназоўнік і злучнік часам блытаюць, бо абодва звязваюць словы. Прычына памылкі — не ўлічыць, што менавіта з чым звязвае кожнае слова. Прыназоўнік адносіць назоўнік або займеннік да іншых слоў, а злучнік злучае аднародныя члены ці часткі сказа; гэта можна праверыць, вызначыўшы граматычную будову спалучэння.

Выклічнік могуць памылкова аднесці да самастойных часцін мовы, бо ён выразна перадае пачуццё. Але ён не называе пачуццё, а толькі выражае яго, таму мае асобны статус. Спытай сябе, ці абазначае слова прадмет, прымету або дзеянне; калі яно выражае рэакцыю або пабуджэнне, гэта выклічнік.

Сувязь з іншымі тэмамі

Для вывучэння гэтай тэмы патрэбна ўмець знаходзіць словы ў сказе і вызначаць іх значэнне. Таксама трэба ведаць, што такое граматычныя прыметы і сінтаксічная роля: гэтыя паняцці дапамагаюць адрозніваць словы, якія называюць, ад слоў, што звязваюць або дадаюць адценне.

Веданне часцін мовы спатрэбіцца пры марфалагічным разборы, калі трэба апісаць граматычныя асаблівасці слова. Яно таксама дапамагае правільна ўжываць прыназоўнікі і злучнікі, а пры сінтаксічным разборы — бачыць сувязі паміж членамі і часткамі сказа. Таму класіфікацыя слоў служыць апорай для вывучэння будовы сказа.

Што запомніць

• Самастойныя часціны мовы маюць лексічнае значэнне.
• Самастойныя часціны мовы звычайна з’яўляюцца членамі сказа.
• Службовыя часціны мовы не называюць прадметаў, прымет і дзеянняў.
• Прыназоўнікі, злучнікі і часціцы — службовыя часціны мовы.
• Прыназоўнік звязвае словы, злучнік — аднародныя члены або часткі сказа.
• Часціца надае словам і сказам дадатковыя значэнні або адценні.
• Выклічнік выражае пачуцці, пабуджэнні або этыкетныя формулы.