§ 43. Зваротак

Вызначэнні і абазначэнні

Зваротак — слова або спалучэнне слоў, якое называе таго, да каго звяртаюцца з мовай. Напрыклад, у сказе «Дзеці, слухайце ўважліва» гавораць менавіта да дзяцей. Зваротак патрэбны, каб назваць адрасата, прыцягнуць яго ўвагу або звярнуцца да яго з просьбай.

Нераспаўсюджаны зваротак складаецца з аднаго слова. Напрыклад, у сказе «Сябры, пачынаем працу» зваротак — слова «сябры». Гэта дзяленне дапамагае хутка вызначыць, ці ёсць у зваротка залежныя словы.

Распаўсюджаны зваротак мае пры сабе залежныя словы, якія ўдакладняюць або характарызуюць таго, да каго звяртаюцца. У спалучэнні «дарагія сябры» галоўнае слова «сябры» мае залежнае слова «дарагія». Так можна зразумець, што зваротак складаецца не з аднаго слова, але захоўвае сваё значэнне.

Зваротная інтанацыя дапамагае вылучыць зваротак у маўленні, але сама па сабе не вызначае яго межы на пісьме. Голасам можна перадаць спакойнае або эмацыянальнае звяртанне. А знакі прыпынку трэба выбіраць паводле месца зваротка ў сказе і сілы пачуцця.

Як гэта устроена

Зваротак называе адрасата маўлення, але не ўваходзіць у граматычную аснову і не з'яўляецца членам сказа. Граматычная аснова складаецца з дзейніка і выказніка або толькі аднаго з іх, а зваротак не называе таго, хто выконвае дзеянне. Таму ў сказе «Маша, адчыні акно» дзеянне выконвае той, да каго звяртаюцца, але слова «Маша» не становіцца дзейнікам. Яно толькі дапамагае зразумець, каму адрасавана просьба.

Зваротак звычайна выражаецца назоўнікам у назоўным склоне або словам, ужытым у значэнні назоўніка. Назоўны склон часта супадае ў форме з дзейнікам, таму аднаго пытання або канчатка недастаткова для распазнавання. У сказе «Настаўнік патлумачыў правіла» слова «настаўнік» — дзейнік: яно звязана з выказнікам і называе выканаўцу дзеяння. У сказе «Настаўнік, патлумачце правіла» гэта зваротак: да настаўніка звяртаюцца з просьбай, а дзеянне выражана формай загаднага ладу «патлумачце».

Зваротак можа быць нераспаўсюджаным або распаўсюджаным, бо да назвы адрасата могуць далучацца словы, якія яго ўдакладняюць. Напрыклад, «сябры» — нераспаўсюджаны зваротак, а «дарагія сябры» — распаўсюджаны. Залежныя словы пашыраюць зваротак, але не ператвараюць яго ў член сказа. Таму пры разборы спачатку вызначай адрасата, а пасля правярай, ці ёсць пры яго назве залежныя словы.

Звароткі вымаўляюцца з асаблівай інтанацыяй, таму гаворачы можа перадаць павагу, радасць, здзіўленне або іншае пачуццё. Інтанацыя дапамагае слухачу заўважыць, што да яго звяртаюцца, і адрозніць зваротак ад астатняй часткі выказвання. Калі зваротак гучыць спакойна, вылучэнне будзе нейтральным; моцнае пачуццё робіць звяртанне эмацыянальным. Аднак інтанацыя не замяняе правілаў пастаноўкі знакаў на пісьме.

На пісьме зваротак аддзяляецца коскамі, а месца коскі залежыць ад яго размяшчэння. У пачатку сказа коска ставіцца пасля зваротка, у канцы — перад ім, у сярэдзіне — з абодвух бакоў. Калі пасля зваротка гучыць моцнае пачуццё, можа ставіцца клічнік, напрыклад: «Мама! Паглядзі сюды». Такі знак перадае інтанацыю, а не проста адзначае наяўнасць зваротка.

Зваротак у сказе: будова і афармленне

Каб карыстацца табліцай, спачатку вызначы, ці ёсць пры назве адрасата залежныя словы. Потым параўнай ролю зваротка ў сказе і правіла яго пунктуацыйнага афармлення. Абодва віды зваротка называюць адрасата і не з'яўляюцца членамі сказа.

Разбор задач

Задача 1. Знайдзіце зваротак у сказе «Дзеці, слухайце ўважліва» і растлумачце знак прыпынку.

1. Спачатку высвятляем, да каго звяртаецца гаворачы: да дзяцей. Значыць, слова «дзеці» называе адрасата маўлення.
2. Правяраем, ці ўваходзіць гэтае слова ў граматычную аснову. Выказнік «слухайце» выражае просьбу або загад, а «дзеці» толькі паказвае, каму ён адрасаваны.
3. Вызначаем месца зваротка: ён стаіць у пачатку сказа. Таму пасля яго ставіцца коска, якая аддзяляе зваротак ад астатняй часткі.

Адказ: «Дзеці» — нераспаўсюджаны зваротак; коска пасля яго пастаўлена правільна.

Задача 2. Расстаўце знакі прыпынку ў сказе «Дзякуй табе родная зямля за шчодрыя дары».

1. Знаходзім, да каго звернуты словы падзякі: да роднай зямлі. Значыць, «родная зямля» — зваротак, а слова «родная» характарызуе адрасата.
2. Удакладняем будову: зваротак складаецца з двух слоў, таму ён распаўсюджаны. Слова «табе» ўваходзіць у асноўную частку выказвання падзякі і не з'яўляецца часткай зваротка.
3. Зваротак стаіць у сярэдзіне сказа, паміж словамі «табе» і «за». Таму яго трэба вылучыць коскамі з абодвух бакоў.

Адказ: «Дзякуй табе, родная зямля, за шчодрыя дары».

Задача 3. Параўнайце сказы «Настаўнік патлумачыў правіла» і «Настаўнік, патлумачце правіла»; вызначце, дзе слова з'яўляецца дзейнікам, а дзе звароткам.

1. У першым сказе задаём пытанне «хто патлумачыў?». Адказ «настаўнік» называе выканаўцу дзеяння і разам з выказнікам утварае граматычную аснову.
2. У другім сказе гаворачы не паведамляе, што настаўнік ужо патлумачыў правіла, а просіць яго зрабіць гэта. Форма «патлумачце» паказвае на зварот да адрасата.
3. Такім чынам, у першым сказе «настаўнік» — дзейнік, а ў другім — зваротак. Коска перад выказваннем просьбы дапамагае аддзяліць зваротак.

Адказ: у першым сказе «настаўнік» — дзейнік, у другім — нераспаўсюджаны зваротак.

Тыповыя памылкі

Памылка — лічыць зваротак членам сказа толькі таму, што ён называе асобу. Такое здараецца, бо зваротак часта выражаны назоўнікам і можа называць таго, хто выконвае просьбу. Правер сябе: вызнач, ці слова ўваходзіць у граматычную аснову, ці толькі называе адрасата. У сказе «Дзеці, слухайце» слова «дзеці» не звязана з выказнікам як дзейнік.

Часам зваротак зусім не аддзяляюць коскай або ставяць знак толькі з аднаго боку, хоць ён знаходзіцца ў сярэдзіне сказа. Прычына — зваротак прымаюць за звычайную частку выказвання. Каб праверыць сябе, знайдзі межы назвы адрасата і паглядзі на яе месца. У сярэдзіне сказа зваротак трэба вылучыць коскамі з абодвух бакоў.

Зваротак лёгка зблытаць з дзейнікам, асабліва калі абодва выражаны назоўнікам у назоўным склоне. Форма слова сама па сабе не вырашае, якую ролю яно мае. Параўнай сэнс сказаў і знайдзі граматычную аснову: дзейнік звязаны з выказнікам, а зваротак паказвае адрасата. Пунктуацыя і форма выказніка таксама дапамагаюць праверыць выбар.

Не трэба ставіць клічнік пасля кожнага зваротка. Так робяць, калі блытаюць зваротную інтанацыю з моцным пачуццём. Перачытай сказ услых і вызнач, ці ёсць у ім выразнае эмацыянальнае ўзмацненне. Калі зваротак гучыць спакойна, звычайна дастаткова коскі.

Сувязь з іншымі тэмамі

Каб распазнаць зваротак, трэба ведаць, што такое назоўнік і назоўны склон: гэтыя веды дапамагаюць вызначыць форму слова. Паняцце граматычнай асновы патрэбна, каб не зблытаць зваротак з дзейнікам. Пунктуацыя зваротка звязана з пастаноўкай косак у простым сказе. Уменне знаходзіць звароткі спатрэбіцца ў дыялогах, пры разборы складаных сказаў і выразным чытанні.

Што запомніць

• Зваротак называе таго, да каго звяртаюцца.
• Зваротак не з'яўляецца членам сказа.
• Зваротак можа быць нераспаўсюджаным або распаўсюджаным.
• На пісьме зваротак звычайна выдзяляецца коскамі.
• Зваротак у сярэдзіне сказа выдзяляецца коскамі з абодвух бакоў.
• Клічнік пасля зваротка ставіцца пры моцным пачуцці.