§ 48. Сказы з адасобленымі прыдаткамі, знакі прыпынку

Определения и обозначения

Прыдатак — гэта азначэнне, выражанае назоўнікам, якое дае прадмету іншую назву або характарыстыку. Ён звязаны з назоўнікам ці іншым словам, што называе прадмет, і адказвае на пытанні «хто менавіта?» або «што менавіта?». Напрыклад, у спалучэнні рака Нёман слова Нёман удакладняе, якую раку маюць на ўвазе. Паняцце прыдатка дапамагае не блытаць яго з азначэннем, выражаным прыметнікам.

Адасоблены прыдатак — прыдатак, які вымаўляецца з інтанацыйным вылучэннем і аддзяляецца на пісьме знакамі прыпынку. Ён дадае да асноўнай назвы асобнае тлумачэнне, удакладненне або характарыстыку прадмета. Напрыклад, у сказе «Мая сястра, студэнтка, жыве ў Мінску» слова студэнтка дадаткова паведамляе пра сястру. Адасабленне паказвае чытачу, што гэтае паведамленне трэба ўспрымаць як асобную частку сказа.

Прыдатак з паясняльнымі словамі — гэта прыдатак, пры якім ёсць залежныя словы, што яго ўдакладняюць. Яны пашыраюць назву: не проста «пісьменнік», а «пісьменнік, аўтар вядомых апавяданняў». Паясняльныя словы дапамагаюць дакладней вызначыць асобу або прадмет. Пры разборы важна ўключаць іх у склад прыдатка.

Слова як можа звязваць прыдатак з паяснёным словам са значэннем «у якасці». Тады яно паказвае ролю або статус прадмета: «Яго выбралі як капітана», гэта значыць у якасці капітана. Калі ж як выражае падабенства, перад намі параўнальны зварот, а не прыдатак. Адрозненне патрэбна, каб не ставіць знак прыпынку механічна, толькі ўбачыўшы слова як.

Как это устроено

Каб адрозніць прыдатак ад іншых азначэнняў, спачатку вызначце, якой часцінай мовы ён выражаны. Прыметнік называе прымету прадмета, напрыклад высокі дом, а назоўнік можа даць яму другую назву: дом-помнік. Прыдатак і паяснёнае слова адносяцца да таго самага прадмета, хоць называюць яго па-рознаму. Таму праверце не толькі суседства назоўнікаў, але і сэнсавую сувязь паміж імі.

Калі прыдатак адносіцца да асабовага займенніка, яго адасабляюць, бо займеннік сам па сабе не называе чалавека або прадмет дакладна. Прыдатак паведамляе, хто маецца на ўвазе, або дадае асобную характарыстыку: «Я, вучань восьмага класа, рыхтуюся да спаборніцтва». Парадак слоў гэтага правіла не змяняе: прыдатак можа стаяць і перад займеннікам, і пасля яго. Коскі дапамагаюць убачыць дадатковае паведамленне, якое адносіцца да займенніка.

Паясняльныя словы робяць прыдатак больш разгорнутым, таму ён часта набывае інтанацыйную самастойнасць і адасабляецца. Пасля ўласнага імя прыдатак можа вылучацца коскамі, калі дае асобную характарыстыку і вымаўляецца з паўзай: «Янка Купала, беларускі паэт, нарадзіўся ў Вязынцы». Тут назва прафесіі не з'яўляецца часткай імя, а асобна паведамляе пра чалавека. Калі ж назва ўтварае цеснае спалучэнне з уласным імем, трэба ўлічваць сэнс, парадак слоў і інтанацыю, а не ставіць коску аўтаматычна.

Месца прыдатка ўплывае на тое, ці вылучаецца ён. Пасля паяснёнага слова прыдатак нярэдка мае характар дадатковага паведамлення і адасабляецца, асабліва калі пашыраны залежнымі словамі. Калі прыдатак стаіць перад паяснёным словам, коскі могуць паказваць на прычыну: «Стомлены дарогай, падарожнік спыніўся» — падарожнік спыніўся, бо быў стомлены. У такіх сказах важна праверыць, ці можна перадаць сэнс прыдатка словам таму што або паколькі. Інтанацыйная паўза дапамагае пачуць яго адносную самастойнасць.

Коска — звычайны знак, якім аддзяляюць адасоблены прыдатак ад астатняй часткі сказа. Працяжнік ужываюць, калі трэба мацней падкрэсліць тлумачэнне або вынік: ён стварае выразную паўзу і робіць прыдатак больш заўважным. У канцы сказа перад прыдаткам працяжнік можа вылучыць заключную назву ці характарыстыку: «Ён абраў адно — цішыню». Не выбірайце знак толькі па даўжыні прыдатка: улічыце яго месца, сувязь з паяснёным словам і сэнс.

Адасобленыя прыдаткі і знакі прыпынку

Карыстайцеся табліцай пасля таго, як знайшлі слова, якое называе прадмет, і магчымы прыдатак да яго. Спачатку вызначце выпадак і праверце ўмову адасаблення, а потым выбірайце знак. Калі падыходзяць некалькі прыкмет, улічвайце і правіла, і сэнсавую інтанацыю сказа.

Разбор задач

Задача 1. Знайдзіце прыдатак у сказе, вызначце паяснёнае слова і расстаўце знакі: «Мой брат мастак адкрыў выставу». Пачнём з таго, што вызначым, ці называюць словы брат і мастак аднаго чалавека. Затым праверым, ці з'яўляецца мастак назоўнікам, які дае брату дадатковую характарыстыку. Ад адказу залежыць, ці будзе гэта прыдатак і ці трэба яго адасабляць.

1. Слова мастак выражана назоўнікам і характарызуе брата паводле занятку, таму яно можа быць прыдаткам.
2. Паяснёнае слова — брат: менавіта пра яго паведамляецца, што ён мастак.
3. Прыдатак стаіць пасля назоўніка, але асобных паясняльных слоў няма, а інтанацыйнага вылучэння ў зададзеным кантэксце не пазначана. Таму ў нейтральным сказе коска не патрэбна.

Адказ: «Мой брат мастак адкрыў выставу». Калі аўтар хоча вылучыць словы мастак як асобнае дадатковае паведамленне, сказ трэба перабудаваць з адпаведнай інтанацыяй і знакамі: «Мой брат, мастак, адкрыў выставу». Гэта паказвае, чаму нельга вызначаць знак толькі па наяўнасці двух назоўнікаў побач.

Задача 2. Расстаўце знакі і растлумачце іх: «Я як дасведчаны турыст праверыў маршрут». Слова як можа ўводзіць параўнанне або паказваць, у якой якасці выступае чалавек. Спачатку трэба вызначыць, ці адносіцца выраз да займенніка я, а потым — ці ёсць у сказе значэнне «ў якасці». Калі выраз працуе як прыдатак пры асабовым займенніку, дзейнічае правіла абавязковага адасаблення.

1. Я — асабовы займеннік, а «дасведчаны турыст» называе, кім з'яўляецца асоба, якая гаворыць.
2. У гэтым сказе як мае значэнне «ў якасці», а не параўноўвае чалавека з турыстам.
3. Прыдатак адносіцца да асабовага займенніка і таму адасабляецца коскамі, нават калі стаіць пасля яго.

Адказ: «Я, як дасведчаны турыст, праверыў маршрут». Калі ж аўтар хацеў бы сказаць, што чалавек дзейнічаў падобна да турыста, патрэбна было б іншае параўнальнае значэнне. Пастаноўку коскі вызначае не само слова як, а сэнс усяго спалучэння.

Задача 3. Параўнайце: «Студэнт, пераможца алімпіяды, атрымаў дыплом» і «Пераможца алімпіяды студэнт атрымаў дыплом». У абодвух сказах трэба знайсці слова, якое называе чалавека, і назоўнік-прыдатак, але парадак кампанентаў розны. Параўнанне паказвае, што перастаноўка слоў змяняе натуральную інтанацыю і можа змяніць чытанне сказа. Таму правяраем не толькі форму назоўнікаў, але і сэнс паведамлення.

1. У першым сказе паяснёнае слова студэнт стаіць перад прыдаткам пераможца алімпіяды. Пашыраны прыдатак дае дадатковую характарыстыку, таму вылучаецца коскамі.
2. У другім сказе словы пераможца алімпіяды стаяць перад студэнт і могуць утвараць з ім адзіную назоўную групу: хто менавіта атрымаў дыплом? Калі пераможца алімпіяды — прыдатак з дадатковым прычынным адценнем, гэтае значэнне трэба перадаць інтанацыяй і адасабленнем.
3. Калі трэба выразна падкрэсліць тлумачэнне ў канцы, дапускаецца працяжнік перад прыдаткам. Выбар знака залежыць ад таго, ці гэта звычайнае ўдакладненне, ці асобнае тлумачэнне.

Адказ: у першым сказе коскі вылучаюць пашыраны прыдатак: «Студэнт, пераможца алімпіяды, атрымаў дыплом». У другім без кантэксту магчымае цеснае спалучэнне «пераможца алімпіяды студэнт», таму перабудуйце сказ, каб выразна паказаць задуманую сувязь: «Студэнт атрымаў дыплом — пераможца алімпіяды». Працяжнік тут падкрэслівае заключнае тлумачэнне, а не з'яўляецца аўтаматычнай заменай коскі.

Типичные ошибки

Першая памылка — не адасобіць прыдатак пры асабовым займенніку, калі ён стаіць побач з ім. Так здараецца, бо вучань арыентуецца на блізкае суседства слоў і не заўважае асобнага правіла. Каб праверыць сказ, знайдзіце займеннік і назоўнік, які яго паясняе, а потым пастаўце коскі незалежна ад парадку слоў. Напрыклад: «Ён, мой сусед, дапамог».

Другая памылка — лічыць прыдаткам кожны назоўнік, які стаіць побач з іншым назоўнікам. Суседнія словы могуць быць часткамі словазлучэння, дзе адно з іх не дае другога наймення таго самага прадмета. Праверце, ці можна сказаць, што абодва назоўнікі называюць адзін і той жа прадмет, і ці звязаны адзін з іх з другім як азначэнне. Калі гэта не так, спалучэнне нельга абвяшчаць прыдаткам толькі паводле формы.

Трэцяя памылка — заўсёды ставіць або не ставіць коску перад словам як. Яе дапускаюць, калі запамінаюць асобны знак замест таго, каб вызначыць значэнне злучніка. Падстаўце словы «ў якасці»: калі сэнс захоўваецца, як паказвае ролю, а не параўнанне. Калі ж у сказе гаворыцца пра падабенства, вызначайце правілы для параўнальнага звароту.

Чацвёртая памылка — блытаць працяжнік і коску, не ўлічваючы месца прыдатка і яго ролю. Працяжнік не можна выбіраць толькі таму, што прыдатак доўгі, а коска не заўсёды перадае патрэбную выразную паўзу. Перачытайце сказ услых: вызначце, ці з'яўляецца прыдатак звычайным адасобленым удакладненнем, ці тлумачыць або падсумоўвае сказанае. Пасля гэтага звярніцеся да табліцы і праверце, ці адпавядае знак сэнсу.

Связь с другими темами

Для вывучэння прыдаткаў патрэбна ведаць, што такое назоўнік, азначэнне і паяснёнае слова, а таксама ўмець знаходзіць граматычную аснову сказа. Тэма звязана з адасобленымі азначэннямі і зваротамі: ва ўсіх гэтых выпадках частка сказа атрымлівае інтанацыйнае вылучэнне, але спосаб выражэння і ўмовы знакаў адрозніваюцца. Разуменне коскі і працяжніка ў простым сказе дапамагае правільна афармляць такія канструкцыі. Навык распазнавання прыдаткаў патрэбны для сінтаксічнага разбору і рэдагавання тэкстаў.

Что запомнить

• Прыдатак — азначэнне, выражанае назоўнікам.
• Прыдатак дае паяснёнай назве іншую назву або характарыстыку.
• Прыдатак пры асабовым займенніку адасабляецца.
• Прыдатак з паясняльнымі словамі можа адасабляцца коскамі.
• Знак прыпынку залежыць ад месца прыдатка і яго сэнсавай ролі.
• Перад пастаноўкай коскі са словам як трэба вызначыць яго значэнне.
• Працяжнік можа вылучаць прыдатак з выразным тлумачальным або падсумоўвальным значэннем.