§ 8. Віды сінтаксічнай сувязі слоў у словазлучэнні: дапасаванне, кіраванне, прымыканне

Вызначэнні і абазначэнні

Словазлучэнне — спалучэнне галоўнага і залежнага слова, звязаных па сэнсе і граматычна. Галоўнае слова называе тое, пра што гаворыцца, а залежнае ўдакладняе яго; паміж словамі можна паставіць пытанне. Не кожнае спалучэнне слоў з’яўляецца словазлучэннем: напрыклад, дзейнік і выказнік утвараюць граматычную аснову сказа, а не словазлучэнне. Гэтае паняцце патрэбнае, каб бачыць сувязі паміж словамі і разбіраць іх у сказе.

Дапасаванне — сувязь, пры якой залежнае слова дапасуецца да галоўнага ў родзе, ліку і склоне, калі гэтыя формы яму ўласцівыя. Так звычайна звязваюцца назоўнік і прыметнік: прыметнік змяняе сваю форму ўслед за назоўнікам. Напрыклад, цікавая кніга і цікавай кнігі маюць розныя формы абодвух слоў. Гэтая прыкмета дапамагае распазнаць дапасаванне.

Кіраванне — сувязь, пры якой галоўнае слова патрабуе ад залежнага пэўнай склонавай формы, з прыназоўнікам або без яго. Залежнае слова пры гэтым адказвае на пытанне ў адпаведным склоне, а выбар склону залежыць ад галоўнага слова. Напрыклад, дзеяслоў чытаць спалучаецца з назоўнікам у вінавальным склоне: чытаць кнігу. Разуменне кіравання дапамагае правільна спалучаць словы.

Прымыканне — сувязь, пры якой нязменнае залежнае слова далучаецца да галоўнага толькі па сэнсе. Яно не змяняе формы разам з галоўным і не атрымлівае ад яго склону. Так звязваюцца, напрыклад, дзеяслоў і прыслоўе ў спалучэнні гаварыць ціха. Гэтае азначэнне дапамагае пазнаць сувязь там, дзе няма змены формы залежнага слова.

Як гэта устроена

Спачатку трэба знайсці галоўнае і залежнае словы: галоўнае называе асноўнае паняцце, а залежнае яго ўдакладняе. Ад галоўнага ставяць пытанне да залежнага, напрыклад: кніга якая? — цікавая. Але пытанне паказвае толькі напрамак сувязі, а не яе від. Таму пасля яго трэба разгледзець граматычную форму залежнага слова.

Пры дапасаванні формы слоў змяняюцца ўзгоднена. Гэта адбываецца таму, што залежнае слова як бы падладжваецца пад граматычныя прыкметы галоўнага. У прыкладзе цікавая кніга назоўнік стаіць у назоўным склоне, адзіночным ліку, жаночым родзе, а прыметнік мае такія самыя формы. Калі змяніць назоўнік на цікавай кнігі, змяніцца і прыметнік: супадзенне форм паказвае на дапасаванне.

Пры кіраванні галоўнае слова вызначае склонавую форму залежнага, бо патрабуе пэўнага спосабу дапаўнення свайго значэння. У спалучэнні чытаць кнігу дзеяслоў чытаць патрабуе залежнага назоўніка ў вінавальным склоне. У спалучэнні думаць пра сябра назоўнік сябра таксама стаіць у вінавальным склоне, але перад ім ёсць прыназоўнік пра. Прыназоўнік можа быць, а можа і адсутнічаць — вырашальным застаецца склон, якога патрабуе галоўнае слова.

Пры прымыканні залежнае слова нязменнае, таму яго форма не можа ўзгадніцца з галоўным і не выражае склону, патрабаванага галоўным словам. Сувязь захоўваецца дзякуючы сэнсу і пытанню: гаварыць як? — ціха. У спалучэнні жаданне вучыцца інфінітыў вучыцца ўдакладняе, якое гэта жаданне, але не змяняецца. Таму пры прымыканні важна пазнаць не толькі форму, але і частку мовы залежнага слова.

Тры віды сувязі зручна правяраць паслядоўна. Спачатку пастаў пытанне, затым паспрабуй змяніць галоўнае слова і паглядзі, што адбудзецца з залежным. Калі формы змяняюцца разам, гэта дапасаванне; калі галоўнае слова вызначае склон залежнага, гэта кіраванне; калі залежнае слова нязменнае і далучана па сэнсе, гэта прымыканне. Такі парадак не дазваляе зрабіць выснову толькі паводле пытання.

Як адрозніць віды сінтаксічнай сувязі

Карыстайся табліцай як парадкам праверкі: знайдзі галоўнае і залежнае словы, а пасля супастаў форму залежнага з прыкметамі ў табліцы. Асабліва ўважліва правярай словы ва ўскосным склоне: іх можа звязваць кіраванне, але вырашальнай прыкметай застаецца характар сувязі. Пытанне дапамагае знайсці залежнае слова, а форма — вызначыць від сувязі.

Разбор задач

Заданне: вызначыць від сувязі ў словазлучэнні родная мова. Спачатку трэба ўстанавіць, якое слова галоўнае, а якое залежнае. Затым праверыць, ці змяняюцца іх формы разам. Гэта дазваляе не блытаць дапасаванне з іншымі відамі сувязі.

1. Задаём пытанне: мова якая? — родная. Значыць, мова — галоўнае слова, родная — залежнае.
2. Змяняем форму назоўніка: роднай мовы. Прыметнік таксама змяніў форму і застаўся ў тым самым родзе, ліку і склоне, што і назоўнік.
3. Супадзенне граматычных форм паказвае на дапасаванне.

Адказ: родная мова — дапасаванне. Залежнае слова родная змяняецца разам з галоўным словам мова.

Заданне: вызначыць від сувязі ў спалучэнні прачытаць апавяданне і назваць склон залежнага слова. Тут галоўнае — праверыць, якую форму назоўніка патрабуе дзеяслоў прачытаць. Адначасова трэба пераканацца, што слова апавяданне не дапасуецца да дзеяслова, а стаіць у пэўным склоне.

1. Ставім пытанне: прачытаць што? — апавяданне. Галоўнае слова — прачытаць, залежнае — апавяданне.
2. Слова апавяданне адказвае на пытанне вінавальнага склону што? і ў гэтым прыкладзе не мае прыназоўніка.
3. Дзеяслоў патрабуе ад залежнага назоўніка вінавальнага склону, таму сувязь з’яўляецца кіраваннем.

Адказ: прачытаць апавяданне — кіраванне; слова апавяданне стаіць у вінавальным склоне.

Заданне: разабраць спалучэнні вельмі хутка, жаданне перамагчы, сустрэцца каля школы. Ва ўсіх прыкладах ёсць нязменнае слова або спалучэнне з нязменным элементам, але гэта не робіць іх аўтаматычна прымыканнем. Трэба высветліць, якое слова залежнае і ці патрабуе галоўнае слова ад яго склону.

1. Вельмі хутка: хутка як? — вельмі. Прыслоўе вельмі нязменнае, звязана з хутка па сэнсе, таму гэта прымыканне.
2. Жаданне перамагчы: жаданне якое? — перамагчы. Інфінітыў перамагчы нязменны і ўдакладняе значэнне назоўніка, таму гэта прымыканне.
3. Сустрэцца каля школы: сустрэцца дзе? — каля школы. Слова каля — прыназоўнік, а школа стаіць у родным склоне; дзеяслоўная форма сустракацца не задае гэтаму назоўніку склону, таму каля школы выступае як залежнае спалучэнне са значэннем месца, звязанае з дзеясловам прымыканнем.

Адказ: вельмі хутка і жаданне перамагчы — прымыканне. У спалучэнні сустрэцца каля школы слова каля школы ўдакладняе месца дзеяння; тут трэба не прымаць саму наяўнасць назоўніка ў склоне за доказ кіравання дзеясловам.

Тыповыя памылкі

Памылка — вызначаць від сувязі толькі паводле пытання. Яе дапускаюць, бо пытанне часта выразна паказвае, якое слова залежнае. Але тое самае пытанне не заўсёды падказвае, як словы граматычна звязаны; правер, ці змяняецца залежнае слова і якую форму мае.

Дапасаванне блытаюць з кіраваннем, бо ў абодвух выпадках залежнае слова можа мець форму ўскоснага склону. Пры дапасаванні граматычныя формы галоўнага і залежнага слоў змяняюцца разам, а пры кіраванні склон задае галоўнае слова. Каб праверыць сябе, змяні галоўнае слова і паглядзі, ці змянілася залежнае ўзгоднена.

Яшчэ адна памылка — лічыць любое словазлучэнне з назоўнікам кіраваннем. Так думаюць, бо назоўнік часта стаіць ва ўскосным склоне пасля дзеяслова. Але назоўнік можа быць залежным і пры дапасаванні, напрыклад у спалучэнні цікавая кніга; правер, ці змяняецца разам з ім прыметнік.

Нязменнае слова не заўсёды трэба адразу адносіць да прымыканння. Спачатку пераканайся, што яно сапраўды залежыць ад іншага слова і звязана з ім па сэнсе. Калі гэта прыназоўнік, часціца або іншае службовае слова, яно само не абавязкова з’яўляецца залежным словам; прааналізуй усё спалучэнне.

Сувязь з іншымі тэмамі

Каб вызначыць від сувязі, трэба ўмець знаходзіць галоўнае і залежнае словы, ставіць сінтаксічнае пытанне і распазнаваць часціны мовы. Таксама трэба ведаць склонавыя формы назоўнікаў: без гэтага цяжка праверыць кіраванне. Гэтыя ўменні патрэбныя для сінтаксічнага разбору словазлучэнняў і сказаў. Яны дапамагаюць таксама правільна спалучаць словы і заўважаць парушэнні моўнай нормы.

Што запомніць

• У словазлучэнні ёсць галоўнае і залежнае словы.
• Дапасаванне пазнаюць па супадзенні граматычных форм галоўнага і залежнага слоў.
• Пры кіраванні галоўнае слова патрабуе ад залежнага пэўнага склону.
• Пры кіраванні прыназоўнік можа ўжывацца, а можа і адсутнічаць.
• Пры прымыканні залежнае слова нязменнае.
• Каб вызначыць від сувязі, трэба ўлічваць не толькі пытанне, але і форму залежнага слова.