Няпоўныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

Вызначэнні і абазначэнні

Няпоўны сказ — сказ, у якім не названы адзін або некалькі членаў, патрэбных для граматычнай будовы ці поўнага сэнсу, але яны зразумелыя з кантэксту або сітуацыі. Інакш кажучы, у сказе ёсць прапуск, які слухач можа запоўніць. Гэтае паняцце дапамагае адрозніць сапраўдную няпоўнасць ад простай кароткасці. Для гэтага трэба праверыць, ці можна знайсці член, якога не хапае.

Кантэкстуальна няпоўны сказ — сказ, прапушчаны член якога можна аднавіць з папярэдніх або наступных сказаў. Напрыклад, словы ў адной частцы складанага сказа могуць падказаць, які выказнік не паўтараецца ў другой. Значыць, для аналізу трэба чытаць не толькі асобны сказ, але і яго суседнія часткі. Гэтае паняцце паказвае, адкуль бярэцца падказка.

Сітуацыйна няпоўны сказ — сказ, прапушчаны член якога зразумелы з абставін маўлення і агульнай сітуацыі. Напрыклад, адказ «Алена» на пытанне «Хто сёння дзяжурыць?» зразумелы без паўтарэння выказніка. Сэнс падказвае сама размова, а не асобны сказ у тэксце. Таму такая назва дапамагае вызначыць крыніцу прапушчанай інфармацыі.

Эліптычны сказ — няпоўны сказ з прапушчаным выказнікам, які не называецца, бо яго значэнне яснае з абставін і такі пропуск уласцівы канструкцыі. Напрыклад, у сказе «На стале — кнігі» можна зразумець, што гаворыцца пра наяўнасць кніг на стале. Выказнік не абавязкова дадаваць, каб сэнс быў ясны. Тэрмін патрэбны, каб вылучыць гэты асаблівы тып няпоўных сказаў.

Как это устроено

Няпоўнасць вызначаюць не па колькасці слоў, а па тым, ці прапушчаны член сказа. Кароткі сказ «Вечар» можа быць поўным, калі гэта паведамленне пра час сутак і дадатковы член яму не патрэбны. А ў даўжэйшай канструкцыі таксама можа не хапаць выказніка або іншага члена. Таму спачатку вызнач граматычную аснову, а потым правер, ці можна аднавіць адсутнае слова з сэнсу.

Кантэкст дапамагае аднавіць пропуск, бо ў суседніх частках ужо названы патрэбныя словы або дзеянні. У сказе «Я пайшоў у бібліятэку, а сястра — у музей» другая частка супастаўляецца з першай. З яе зразумела, што сястра таксама пайшла, таму выказнік не паўтараецца. Калі разглядаць толькі словы «а сястра — у музей», падказкі можа не хапіць; значыць, трэба ўлічваць усё выказванне.

Сітуацыйная няпоўнасць узнікае, калі адказ або рэпліка звязаныя з абставінамі размовы. На пытанне «Хто сёння дзяжурыць?» можна адказаць адным словам: «Алена». Слухач разумее, што маецца на ўвазе: «Дзяжурыць Алена», бо пытанне задае патрэбны сэнс. Так можна гаварыць карацей і не паўтараць частку, якая і так зразумелая суразмоўцам.

У эліптычным сказе прапушчаны выказнік звычайна не трэба абавязкова аднаўляць. Гэта не тая сітуацыя, калі выказнік проста забыўся ў кантэксце: сэнс дзеяння або стану ясны з абставін і самой канструкцыі. Напрыклад, «На стале — кнігі» паведамляе пра месцазнаходжанне кніг. Калі дадаць «ляжаць», сэнс стане больш канкрэтным, але і без гэтага сказ зразумелы.

Пропуск члена дапамагае пазбегнуць паўтораў, таму няпоўныя сказы часта сустракаюцца ў дыялогах і ў частках складаных сказаў. Інтанацыя падказвае, як звязаныя часткі і дзе робіцца паўза. У некаторых канструкцыях гэтую паўзу на пісьме перадае працяжнік, напрыклад у сказе «На стале — кнігі». Аднак сам факт пропуску яшчэ не азначае, што трэба ставіць працяжнік: знак залежыць ад будовы і правілаў пунктуацыі.

Віды няпоўных сказаў і спосабы распазнавання

Каб карыстацца табліцай, спачатку знайдзі, якога члена не хапае, а потым вызнач крыніцу падказкі. Калі яна ў суседнім тэксце, сказ кантэкстуальна няпоўны; калі ў абставінах размовы — сітуацыйна няпоўны. Калі прапушчаны выказнік і яго не трэба абавязкова аднаўляць, правер, ці не з'яўляецца сказ эліптычным.

Разбор задач

Задача 1. Вызнач, які член прапушчаны ў другой частцы сказа: «Я пайшоў у бібліятэку, а сястра — у музей». Тут ёсць дзве часткі, злучаныя супрацьпастаўленнем: гаворыцца пра тое, куды пайшлі два чалавекі. Патрэбна параўнаць будову частак і знайсці член, які паўтарацца не стаў. Так мы зразумеем, ці можна аднавіць пропуск па тэксце.

1. У першай частцы знаходзім граматычную аснову: «я пайшоў».
2. У другой частцы названыя дзейнік «сястра» і акалічнасць месца «ў музей», але выказніка няма.
3. Супастаўляем часткі: сястра зрабіла тое ж дзеянне, што і я, таму аднаўляем форму «пайшла».

Адказ: прапушчаны выказнік «пайшла»; другая частка кантэкстуальна няпоўная. Яго можна аднавіць з першай часткі сказа.

Задача 2. Вызнач, ці з'яўляецца няпоўнай рэпліка і які член прапушчаны: «— Хто сёння дзяжурыць? — Алена». Адказ складаецца з аднаго слова, але сама па сабе кароткасць яшчэ нічога не даказвае. Трэба ўлічыць пытанне, на якое адказвае суразмоўца. Яно падказвае, якую інфармацыю нясе імя.

1. У пытанні вызначаем, пра што пытаюцца: пра чалавека, які сёння дзяжурыць.
2. Супастаўляем пытанне з адказам: слова «Алена» называе гэтага чалавека.
3. Разгортваем сэнс адказу: «Сёння дзяжурыць Алена». Прапушчаная частка ясная з папярэдняй рэплікі.

Адказ: «Алена» — сітуацыйна няпоўная рэпліка, у якой маецца на ўвазе «дзяжурыць Алена». Падказку дае пытанне суразмоўцы.

Задача 3. Прааналізуй сказ «На стале — кнігі»: вызнач, ці трэба аднаўляць выказнік і навошта пастаўлены працяжнік. Каб не прыпісаць сказу лішніх слоў, трэба праверыць, ці зразумела паведамленне без іх. Таксама трэба адрозніць працяжнік як знак у канструкцыі ад знака, які нібыта ставіцца пры кожным пропуску.

1. Знаходзім названыя члены: «кнігі» — дзейнік, «на стале» — указанне на месца.
2. Разумеем агульны сэнс: паведамляецца, што кнігі знаходзяцца на стале. Дадаць «ляжаць» можна, але для разумення гэта не абавязкова.
3. Улічваем паўзу паміж часткамі сказа. Працяжнік перадае яе і афармляе канструкцыю, але гэта не азначае, што яго трэба ставіць пры любым пропуску.

Адказ: гэта эліптычны сказ з неназваным выказнікам; абавязкова аднаўляць яго не трэба. Працяжнік звязаны з будовай і інтанацыяй гэтай канструкцыі.

Типичные ошибки

Не лічы няпоўным кожны кароткі сказ. Такая памылка ўзнікае, калі за галоўную прыкмету прымаюць колькасць слоў, а не будову. Кароткае выказванне можа быць поўным, калі ўсе патрэбныя члены названыя. Каб праверыць сябе, знайдзі граматычную аснову і высветлі, ці сапраўды ў сэнсе чагосьці не хапае.

Не блытай няпоўны сказ з аднасастаўным: у аднасастаўным сказе адзін галоўны член складае граматычную аснову, а не прапускаецца. Блытаніна ўзнікае, калі ў сказе не відаць звычайнай пары дзейніка і выказніка. Правер, ці ёсць у сказе граматычная аснова і ці можна аднавіць адсутны член з кантэксту або сітуацыі. Калі галоўны член названы і самастойна ўтварае аснову, гэта не доказ няпоўнасці.

Не аднаўляй прапушчаны член без уліку кантэксту або сітуацыі. Тады можна ўставіць слова, якое змяняе сэнс выказвання, хоць граматычна яно нібыта падыходзіць. Памылка з'яўляецца, калі аналізуюць фразу асобна, не чытаючы рэплік або суседніх сказаў. Правер, якая падказка сапраўды ёсць у тэксце ці ў абставінах размовы.

Не стаў працяжнік пасля кожнага пропуску. Можна падумаць, што любы адсутны член трэба абазначыць гэтым знакам, але пунктуацыя залежыць ад будовы сказа і інтанацыі. Параўнай ролю знака ў канкрэтнай канструкцыі і правер адпаведнае правіла. Калі для працяжніка няма падставы, сам факт няпоўнасці яго не патрабуе.

Связь с другими темами

Каб разбіраць няпоўныя сказы, трэба ўмець знаходзіць граматычную аснову і адрозніваць галоўныя члены ад даданых. Гэта дазваляе заўважыць, чаго менавіта не хапае, і не зблытаць пропуск з асаблівасцю будовы сказа. Тэма звязана з аднасастаўнымі сказамі, дыялогам і пунктуацыяй. Яна таксама дапамагае разумець часткі складаных сказаў і пазбягаць непатрэбных паўтораў у тэксце.

Что запомнить

• У няпоўным сказе адзін або некалькі членаў прапушчаныя.
• Прапушчаны член зразумелы з кантэксту або сітуацыі.
• Кароткасць сама па сабе не робіць сказ няпоўным.
• У эліптычным сказе часта прапускаецца выказнік.
• Няпоўныя сказы часта ўжываюцца ў дыялогах і дапамагаюць пазбягаць паўтораў.
• Працяжнік ставіцца не пры кожным пропуску, а паводле будовы і пунктуацыйных правілаў.