Сказы з параўнальнымі зваротамі

Вызначэнні і абазначэнні

Параўнальны зварот — словы, якія параўноўваюць прадмет, асобу, дзеянне або прымету з іншым прадметам, асобай, дзеяннем ці прыметай. Напрыклад, у сказе «Вецер шумеў, нібы мора» дзеянне ветру супастаўляецца з шумам мора. Гэтае паняцце дапамагае ўбачыць у сказе параўнанне і зразумець, якія словы трэба разглядаць разам.

Параўнальныя злучнікі — словы як, быццам, нібы, чым і іншыя, якія ўводзяць параўнанне. Яны звязваюць тое, пра што гаворыцца, з вобразам, з якім гэта супастаўляецца. Злучнік служыць падказкай для пошуку звароту, але сам па сабе не вызначае, ці трэба ставіць коску.

Параўнальны зварот як член сказа — зварот, які ў сказе выконвае сінтаксічную ролю, напрыклад акалічнасці або азначэння. Член сказа адказвае на пытанне і звязаны з іншымі словамі ў граматычнай будове сказа. Вызначэнне гэтай ролі дапамагае не прыняць зварот за частку складанага сказа і правільна растлумачыць яго месца.

Як гэта устроена

Параўнанне ўзнікае, калі адзін прадмет, дзеянне або прымету супастаўляюць з іншымі. Напрыклад, у спалучэнні «снег, быццам пух» прымета снегу раскрываецца праз падабенства да пуху. Злучнік паказвае сувязь паміж часткамі, таму дапамагае заўважыць параўнанне. Аднак словы як, нібы і быццам могуць ужывацца і ў іншых значэннях, таму важна праверыць сэнс сказа.

Звычайна зварот складаецца з параўнальнага злучніка і слоў, якія ад яго залежаць. Каб вызначыць яго межы, знайдзі злучнік і задай пытанне да наступных слоў: якія з іх патрэбныя, каб назваць тое, з чым адбываецца параўнанне? Напрыклад, у выразе «нібы зачараваны» параўноўваецца не злучнік нібы з чымсьці, а стан лесу — з вобразам зачараванага. Калі ў звароце ёсць залежныя словы, іх нельга аддзяляць ад асноўнага слова без сэнсавай прычыны.

Параўнальны зварот можа стаяць у пачатку, сярэдзіне або канцы сказа і выконваць ролю яго члена. Ён, напрыклад, можа ўдакладняць, як адбываецца дзеянне, або характарызаваць прадмет. Таму карысна спачатку знайсці граматычную аснову — дзейнік і выказнік — а пасля задаць пытанні ад іншых слоў. Так можна ўбачыць, да якога члена сказа адносіцца зварот, і не зблытаць яго з асобнай часткай складанага сказа.

У большасці выпадкаў параўнальны зварот аддзяляюць коскамі, бо ён дадае да сказа асобнае супастаўленне. Калі зварот стаіць у сярэдзіне сказа, яго звычайна выдзяляюць з двух бакоў; калі ў пачатку або ў канцы — з аднаго. Але месца звароту не вырашае пытанне само па сабе: трэба ўлічваць сэнс і інтанацыю. Пры чытанні адасобленыя словы часта вымаўляюцца з паўзай, аднак канчатковае рашэнне залежыць ад будовы сказа.

Коскі не ставяцца, калі спалучэнне са злучнікам стала часткай выказніка або ўтварыла ўстойлівы выраз. У такіх выпадках словы ўспрымаюцца як адно цэлае, а параўнанне не вылучаецца асобнай часткай паведамлення. Напрыклад, спалучэнне «спявала як салавей» можа абазначаць спосаб дзеяння і ўваходзіць у выказнік. Таму перад пастаноўкай коскі трэба высветліць не толькі злучнік, але і сэнс усяго сказа.

Параўнальны зварот у сказе

Карыстайся табліцай паслядоўна: спачатку знайдзі злучнік і межы спалучэння, а потым правер яго ролю ў сказе. У апошніх радках звярні ўвагу, ці адасабляецца зварот, ці ўвайшоў у выказнік або ўстойлівы выраз. Такая праверка не дазваляе ставіць коску толькі таму, што ў сказе ёсць слова як.

Разбор задач

Задача 1

Умова. Знайдзіце параўнальны зварот у сказе «Лес стаяў, нібы зачараваны», вызначце яго межы і пастаўце патрэбныя знакі прыпынку. Спачатку варта знайсці слова, якое ўводзіць параўнанне, а потым вырашыць, якія словы складаюць зварот. Пасля гэтага праверым яго адносіны да граматычнай асновы.

1. Граматычная аснова — лес стаяў.
2. Злучнік нібы ўводзіць супастаўленне стану лесу з вобразам зачараванага; словы зачараваны залежаць ад злучніка.
3. Межы звароту — нібы зачараваны. Ён стаіць пасля граматычнай асновы і ўдакладняе, якім здаваўся лес, таму выдзяляецца коскай.

Адказ. У сказе параўнальны зварот — «нібы зачараваны». Правільны запіс: «Лес стаяў, нібы зачараваны». Коска ставіцца перад зваротам, які знаходзіцца ў канцы сказа.

Задача 2

Умова. Расстаўце знакі прыпынку ў сказе «Дзяўчынка спявала як салавей» і растлумачце, ці ёсць тут параўнальны зварот. Злучнік як можа ўводзіць параўнанне, але гэта яшчэ не прычына аўтаматычна ставіць коску. Патрэбна высветліць, як спалучэнне звязана з выказнікам і што яно азначае ў кантэксце.

1. Граматычная аснова — дзяўчынка спявала.
2. Спалучэнне як салавей паказвае, як дзяўчынка спявала, і разам з дзеясловам перадае спосаб дзеяння.
3. У гэтым сказе яно ўключана ў выказнік, а асобнае адасобленае параўнанне не вылучаецца; таму коска не ставіцца.

Адказ. Правільны запіс: «Дзяўчынка спявала як салавей». У зададзеным значэнні спалучэнне як салавей уваходзіць у выказнік, таму коскі няма. У іншым кантэксце сэнс і пунктуацыю трэба правяраць нанова.

Задача 3

Умова. Складзіце сказ з параўнальным зваротам са злучнікам быццам, вызначце яго сінтаксічную ролю і абгрунтуйце пастаноўку косак. Тут трэба самастойна выбраць, што параўноўваецца, і падабраць словы, якія перадаюць вобраз. Для прыкладу возьмем дзеянне дажджу.

1. Складзём сказ: «Дождж сыпаўся, быццам дробнае срэбра».
2. Граматычная аснова — дождж сыпаўся; злучнік быццам уводзіць словы дробнае срэбра, з якімі супастаўляюцца кроплі дажджу.
3. Зварот адказвае на пытанне як сыпаўся? і выступае акалічнасцю; ён адасоблены, таму перад ім ставіцца коска.

Адказ. «Дождж сыпаўся, быццам дробнае срэбра». Параўнальны зварот — «быццам дробнае срэбра», яго сінтаксічная роля — акалічнасць. Коска паказвае, што гэта асобнае параўнанне, а не частка выказніка.

Тыповыя памылкі

Першая памылка — ставіць коску пасля кожнага злучніка як, нібы або быццам. Яе дапускаюць, калі арыентуюцца толькі на асобнае слова, не правяраючы сэнс спалучэння. Каб праверыць сябе, высветлі, ці сапраўды злучнік уводзіць асобнае параўнанне і ці не ўваходзіць спалучэнне ў выказнік.

Другая памылка — лічыць зваротам толькі адно слова пасля злучніка. Так здараецца, калі не ўлічваюць словы, залежныя ад галоўнага слова ў параўнанні. Пастаў пытанне і правер, якія словы патрэбныя, каб зразумець, з чым супастаўляецца прадмет або дзеянне.

Трэцяя памылка — не вызначаць ролю спалучэння ў сказе і ставіць коску ў складзе выказніка. Часам злучнік здаецца дастатковай падставай для адасаблення, таму будову сказа прапускаюць. Знайдзі граматычную аснову і правер, ці з’яўляецца параўнанне асобным паведамленнем або разам з дзеясловам называе дзеянне.

Чацвёртая памылка — адасабляць устойлівы выраз. Яго ўспрымаюць як свабоднае параўнанне, бо ў ім ёсць злучнік, але ўстойлівае спалучэнне ўжываецца як цэлае. Правер, ці мае выраз асобны параўнальны сэнс у гэтым сказе; калі ён стаў часткай устойлівага спалучэння, коска звычайна не патрэбная.

Сувязь з іншымі тэмамі

Каб разабраць сказ з параўнальным зваротам, трэба ўмець знаходзіць граматычную аснову, члены сказа і межы словазлучэнняў. Таму тэма абапіраецца на веды пра просты сказ і адасабленне яго членаў: без іх цяжка вызначыць ролю звароту і растлумачыць коску. Навык спатрэбіцца пры сінтаксічным разборы і расстаноўцы знакаў прыпынку ў складаных сказах. У такіх сказах важна адрозніваць параўнальны зварот ад часткі, якая мае ўласную граматычную аснову.

Што запомніць

• Параўнальны зварот выражае супастаўленне.
• Зварот часта ўводзіцца злучнікамі як, быццам, нібы, чым.
• Межы звароту вызначаюць паводле яго сэнсу і залежных слоў.
• У сказе параўнальны зварот можа выконваць ролю члена сказа.
• Звычайна параўнальны зварот адасабляецца коскамі.
• Коскі не ставяцца, калі спалучэнне стала часткай выказніка або ўстойлівага выразу.