Ускладнены сказ

Вызначэнні і абазначэнні

Ускладнены сказ — просты сказ, у якім ёсць аднародныя члены, адасобленыя члены, пабочныя словы або зваротак. Яны дадаюць у сказ пералічэнне, удакладненне ці стаўленне да паведамлення, але не ствараюць новай граматычнай асновы. Гэта вызначэнне дапамагае адрозніваць ускладнены сказ ад складанага.

Аднародныя члены сказа — члены, якія адносяцца да аднаго слова, адказваюць на адно пытанне і выконваюць аднолькавую сінтаксічную ролю. Напрыклад, некалькі дзейнікаў могуць называць таго, хто выконвае дзеянне. Калі словы адпавядаюць усім тром прыкметам, іх можна разглядаць як аднародныя.

Адасобленыя члены сказа — члены сказа, якія вылучаюцца інтанацыяй і на пісьме знакамі прыпынку, каб надаць ім дадатковае значэнне. Яны могуць удакладняць або характарызаваць іншы член сказа. Гэта дапамагае заўважыць у сказе дадатковае паведамленне, не блытаючы яго з новай граматычнай асновай.

Пабочныя словы і зваротак выконваюць розныя задачы: пабочныя словы перадаюць стаўленне таго, хто гаворыць, да паведамлення, а зваротак называе таго, да каго звяртаюцца. Ні тое, ні другое не ўваходзіць у граматычную аснову. Адрозніваць іх трэба, каб правільна вызначыць сувязі слоў і паставіць знакі прыпынку.

Как это устроено

У няўскладненым простым сказе няма аднародных або адасобленых членаў, пабочных слоў ці зваротка. У складаным сказе ёсць некалькі граматычных асноў, бо кожная яго частка мае сваю аснову. Ускладняльны элемент не ўтварае асобнай часткі з такой асновай, таму сказ застаецца простым. Каб не памыліцца, спачатку знайдзі дзейнік і выказнік або вызнач, што адзін з галоўных членаў прапушчаны.

Аднародныя члены могуць звязвацца толькі інтанацыяй, пры дапамозе злучнікаў або і тым і другім спосабам. Правярай не толькі пералік: кожны член павінен адносіцца да аднаго слова, адказваць на тое самае пытанне і мець такую самую ролю ў сказе. Паміж аднароднымі членамі без злучніка звычайна ставіцца коска. Калі іх злучае адзінкавы злучнік і, коска звычайна не патрэбна, а пры паўторных злучніках яна ставіцца паводле правілаў пунктуацыі.

Адасоблены член звязаны з іншымі словамі сказа, але вымаўляецца з інтанацыйным выдзяленнем і дадае да асноўнай думкі характарыстыку або ўдакладненне. Напрыклад, адасобленая акалічнасць можа назваць дадатковую ўмову дзеяння, а азначэнне — прыкмету прадмета. На пісьме гэтае выдзяленне часта перадаецца коскамі. Каб вырашыць, ці трэба адасабленне, улічвай будову канструкцыі, яе значэнне і месца адносна слова, якое яна тлумачыць.

Пабочнае слова паказвае, як гаворачы ацэньвае паведамленне: напрыклад, ці лічыць яго верагодным. Яно не адказвае на пытанне ад члена сказа і не звязваецца з ім як член сказа, таму яго можна прыбраць без змены граматычнай асновы. Зваротак, наадварот, называе адрасата, але таксама не з'яўляецца дзейнікам або іншым членам сказа. Пабочныя словы і звароткі звычайна аддзяляюцца коскамі, бо ў вусным маўленні вылучаюцца інтанацыйна.

Разбор зручна весці ў пэўным парадку, каб не расстаўляць коскі наўгад. Спачатку вызнач граматычную аснову і пераканайся, што яна адна. Затым знайдзі магчымы ўскладняльны элемент і назаві яго: аднародныя члены, адасоблены член, пабочнае слова або зваротак. Напрыканцы растлумач яго функцыю і кожны знак прыпынку, звязваючы знак з канкрэтным правілам.

Чым можа быць ускладнены просты сказ

Карыстайся табліцай пасля таго, як вызначыш граматычную аснову: знайдзі элемент і супастаў яго функцыю з прыкладамі. Апошні слупок дапамагае выбраць пунктуацыйнае правіла, але канкрэтны знак залежыць ад будовы сказа.

Разбор задач

Задача 1. Знайсці граматычную аснову і вызначыць, ці ўскладнены сказ: «У садзе раслі яблыні, грушы і слівы». Спачатку трэба вызначыць, што ў сказе паведамляецца пра дрэвы, а потым праверыць, ці ўсе названыя словы выконваюць адну ролю. Коскі разглядаем толькі пасля гэтага.

1. Знаходзім аснову: раслі яблыні, грушы і слівы. Выказнік — раслі, а яблыні, грушы і слівы — аднародныя дзейнікі.
2. Правяраем прыкметы аднароднасці: усе тры словы адказваюць на пытанне што?, адносяцца да выказніка раслі і з'яўляюцца дзейнікамі.
3. Вызначаем пунктуацыю: перад адзінкавым злучнікам і коска не ставіцца, а паміж яблыні і грушы ёсць пералік без злучніка, таму там стаіць коска.

Адказ: сказ просты, ускладнены аднароднымі дзейнікамі; граматычная аснова — яблыні, грушы і слівы раслі.

Задача 2. Растлумачыць, чым ускладнены сказ і чаму ў ім пастаўлены коскі: «Стаміўшыся пасля дарогі, падарожнікі адпачылі каля рэчкі». Каб пазнаць ускладненне, трэба спачатку знайсці галоўныя члены, а потым праверыць, з якім словам звязана пачатковая канструкцыя. Яна паведамляе дадатковую акалічнасць дзеяння.

1. Знаходзім аснову: падарожнікі адпачылі. У сказе адна аснова, таму ён не складаны.
2. Словы стаміўшыся пасля дарогі адносяцца да дзейніка падарожнікі і ўдакладняюць, у якім стане яны былі, калі адпачывалі. Гэта адасобленая акалічнасць, выражаная дзеепрыслоўным зваротам.
3. Зварот стаіць у пачатку сказа і інтанацыйна аддзяляецца ад асноўнага паведамлення, таму пасля яго ставіцца коска.

Адказ: сказ ускладнены адасобленай акалічнасцю стаміўшыся пасля дарогі; коска закрывае яе.

Задача 3. Расставіць знакі прыпынку, вызначыць усе ўскладняльныя элементы і скласці схему: «Вядома сябры наша вёска асабліва прыгожая восенню». Спачатку важна не прыняць пачатковае слова за член сказа, а слова сябры — за дзейнік. Для гэтага правяраем іх ролю ў паведамленні і шукаем граматычную аснову.

1. Аснова — вёска прыгожая: вёска — дзейнік, прыгожая — выказнік. Слова восенню называе час, а асабліва ўзмацняе прыкмету.
2. Вядома выражае ацэнку паведамлення, а не называе прыкмету вёскі, таму гэта пабочнае слова. Сябры называе тых, да каго звяртаюцца, таму гэта зваротак.
3. Абодва ўскладняльныя элементы аддзяляем коскамі. Схема: [ПС, З, …], дзе ПС — пабочнае слова, З — зваротак, а шматкроп'е паказвае астатнюю частку простага сказа.

Адказ: Вядома, сябры, наша вёска асабліва прыгожая восенню. Сказ ускладнены пабочным словам і звароткам.

Типичные ошибки

Першая памылка — лічыць ускладнены сказ складаным, бо ў ім ёсць некалькі частак па сэнсе. Так здараецца, калі не шукаюць граматычныя асновы і прымаюць адасобленую канструкцыю за асобную частку. Правер сябе: знайдзі ўсе дзейнікі і выказнікі; калі аснова адна, ускладняльны элемент сам па сабе не робіць сказ складаным.

Другая памылка — называць аднароднымі любыя словы, якія стаяць у пералічэнні. Пералік можа змяшчаць словы з рознымі пытаннямі і сінтаксічнымі ролямі, таму сам па сабе ён не служыць доказам. Правер кожнае слова: ці адносіцца яно да аднаго члена, ці адказвае на тое самае пытанне і ці мае такую самую ролю.

Трэцяя памылка — не выдзяляць адасоблены член коскамі, бо яго прымаюць за звычайны даданы член сказа. Прычына ў тым, што ён сапраўды звязаны з іншым словам, але дадаткова вылучаецца інтанацыяй і мае сваё значэнне. Каб праверыць сябе, вызнач яго будову і сувязь з тлумачаным словам, а затым прымяні правіла адасаблення.

Чацвёртая памылка — блытаць пабочнае слова з членам сказа або са звароткам. Пабочнае слова не адказвае на пытанне ад іншых слоў, а зваротак называе адрасата; звычайны член сказа мае сінтаксічную сувязь з іншымі словамі. Пастаў пытанне і правер, да каго ці да чаго адносіцца слова: гэта дапаможа выбраць правільнае тлумачэнне і расставіць коскі.

Связь с другими темами

Для гэтай тэмы трэба ўмець знаходзіць граматычную аснову і адрозніваць галоўныя члены сказа ад даданых. Без гэтага цяжка вырашыць, ці ёсць у сказе другая аснова і да якога слова адносіцца ўскладняльны элемент.

Таксама патрэбныя правілы пастаноўкі знакаў прыпынку паміж аднароднымі членамі і пры адасобленых канструкцыях. Яны дапамагаюць не проста ўбачыць коску, а растлумачыць, чаму яна стаіць у канкрэтным месцы.

Веданне тэмы патрэбна для сінтаксічнага разбору простага сказа і тлумачэння пунктуацыі. Яно таксама рыхтуе да вывучэння складаных сказаў, бо вучань вучыцца адрозніваць колькасць граматычных асноў ад колькасці сэнсавых частак.

Что запомнить

• Ускладнены сказ застаецца простым, калі мае адну граматычную аснову.
• Аднародныя члены выконваюць аднолькавую сінтаксічную ролю і адносяцца да аднаго слова.
• Адасобленыя члены вылучаюцца інтанацыяй і на пісьме звычайна адасабляюцца знакамі прыпынку.
• Пабочныя словы выражаюць стаўленне да паведамлення і не з'яўляюцца членамі сказа.
• Зваротак называе таго, да каго звяртаюцца, і не ўваходзіць у граматычную аснову.
• Каб растлумачыць знакі прыпынку, спачатку трэба вызначыць граматычную аснову і ўскладняльныя элементы.