31. Кушымчаларның сүзгә ялгану тәртибе

Аңлатмалар һәм билгеләр

Кушымча — сүзнең тамырына ялганып, яңа сүз ясый яки сүзнең формасын үзгәртә торган кисәк. Тамыр сүзнең төп мәгънәсен белдерә, ә кушымча аннан соң килә: эш+че сүзендә эш — тамыр, -че — кушымча. Тамыр белән кушымчаны аера белү сүзнең ничек төзелгәнен аңларга ярдәм итә.

Сүз ясагыч кушымча тамырга ялганып, яңа мәгънәле сүз барлыкка китерә. Мәсәлән, эш тамырына -че кушымчасы ялгангач, эшче сүзе ясала. Бу кушымчаның вазифасын белү яңа сүзләрнең кайдан барлыкка килгәнен күрергә ярдәм итә.

Форма ясагыч кушымча сүзнең лексик мәгънәсен үзгәртмичә, аның грамматик формасын ясый. Мәсәлән, бала сүзенә күплекне белдерә торган -лар кушымчасы ялгана: бала+лар — балалар. Сүз һаман бала мәгънәсен белдерә, ләкин берәүне түгел, берничәне атый.

Бәйләгеч кушымча сүзләрне җөмләдә бәйләүгә хезмәт итә. Килеш кушымчалары сүзнең башка сүзләргә карата мөнәсәбәтен күрсәтә: китаптан сүзендәге -тан чыгыш килешен белдерә. Бу кушымчалар ярдәмендә җөмләдә сүзләрнең ничек бәйләнгәнен аңлап була.

Кушымчалар ничек ялгана?

Кушымчалар тамырга теләсә нинди тәртиптә ялганмый, чөнки һәрберсенең үз вазифасы бар. Башта сүзнең мәгънәсен яңадан ясый торган сүз ясагыч кушымча килә, ә сүзнең грамматик формасын яки башка сүзләр белән бәйләнешен белдерә торган кушымчалар аннан соң урнаша. Мәсәлән, эш тамырына башта -че ялгап эшче сүзен ясыйбыз, аннары кирәк булса аңа грамматик кушымчалар өстибез.

Бер сүздә берничә кушымча булса, аларның вазифасын тамырдан башлап дараа нь тикшерергә кирәк. Сүз ясагыч кушымча яңа сүз ясый, күплек һәм тартым кушымчалары исемнең формасын белдерә, килеш кушымчасы исә сүзнең җөмләдәге бәйләнешен күрсәтә. Мәсәлән, бала-лар-ыбыз-дан сүзендә -лар күплекне, -ыбыз безнең кемнеке булуын, -дан чыгыш килешен белдерә. Шулай итеп, бер кушымчаның кайда торуы икенчесенең вазифасын аңларга ярдәм итә.

Исемнәрдә күплек кушымчасы тартым кушымчасыннан алда килә, чөнки башта предметларның күплеге күрсәтелә, аннары аларның кемнеке булуы белдерелә. Килеш кушымчасы гадәттә алардан соң ялгана: китап-лар-ыбыз-дан. Бу сүзне китап-лар (күплек) + -ыбыз (безнең) + -дан (чыгыш килеше) дип аңлатабыз. Һәр кисәкне үз урыны белән бәйләп уку сүзнең мәгънәсен дөрес аңларга булыша.

Тартымлы исемдә килеш кушымчасы тартым кушымчасыннан соң килә, чөнки ул инде тартым белән билгеләнгән исемнең җөмләдәге бәйләнешен күрсәтә. Мәсәлән, бала-лар-ыбыз-дан сүзендә башта бала тамыры, аннары күплек, тартым һәм чыгыш килеше кушымчалары тора. Кушымчалар бер-берсенә шул эзлеклелектә ялгана, аларның урыннарын алыштыру дөрес форма бирми. Сүзне өлешләргә бүлеп тикшерү тәртипне күрергә ярдәм итә.

Кушымчаның нинди вариантын сайлау өчен сүзнең соңгы иҗегендәге сузыкларга һәм сүзнең нинди авазга тәмамлануына игътибар итәбез. Мәсәлән, күплек кушымчасының -лар һәм -ләр вариантлары бар: бала-лар, эшче-ләр. Беренче очракта соңгы иҗектә калын сузыклар, икенчесендә нечкә сузыклар килә. Башта кушымчаларның сүздәге тәртибен, аннары сайланган вариантның авазларга туры килүен тикшерү уңайлы.

Кушымчаларның сүзгә ялгану тәртибе

Таблицадагы «сүздәге урыны» баганасы кушымчаларны тамырдан соң нинди эзлеклелектә куярга кирәклеген күрсәтә. Сүзне анализлаганда һәр кушымчаның нинди мәгънә яки форма белдерүен аерым билгеләгез. Кушымча вариантын сайлаганда сүзнең аваз составын да тикшерегез.

Мисалларны тикшерү

1 нче бирем. Эшче сүзен тамырга һәм кушымчага аерып, кушымчаның вазифасын әйтегез.

1. Сүзнең төп мәгънәсен белдергән өлешен табабыз: эш — тамыр.
2. Тамырдан соң килгән -че кисәген аерып алабыз: эш+че.
3. Эш тамырына -че ялгангач, яңа мәгънәле эшче сүзе барлыкка килә. Димәк, -че — сүз ясагыч кушымча.

Җавап: эшче = эш+че; эш — тамыр, -че — яңа сүз ясый торган кушымча.

2 нче бирем. Бала сүзенә күплек, тартым һәм чыгыш килеше кушымчаларын ялгагыз, килеп чыккан сүзне өлешләргә аерыгыз.

1. Тамыр — бала. Күплек кушымчасы -лар ялгана: бала-лар.
2. «Безнең» мәгънәсен белдерү өчен -ыбыз тартым кушымчасын өстибез: бала-лар-ыбыз.
3. Чыгыш килешен белдерүче -дан кушымчасын иң соңга ялгыйбыз: бала-лар-ыбыз-дан. Сүз ахырындагы сузыклар кушымчаның бу вариантын сайларга ярдәм итә.

Җавап: балаларыбыздан = бала+лар+ыбыз+дан. -лар — күплек, -ыбыз — тартым, -дан — чыгыш килеше кушымчасы.

3 нче бирем. Бирелгән тамырдан башта яңа сүз ясагыз, аннары аңа күплек, тартым һәм килеш кушымчаларын тиешле тәртиптә ялгагыз. Кушымчаларның вазифаларын аңлатыгыз.

1. Тамыр итеп эш сүзен алабыз. Яңа сүз ясау өчен -че кушымчасын ялгыйбыз: эш+че — эшче.
2. Ясалган эшче сүзенә күплек кушымчасының нечкә вариантын ялгыйбыз: эшче-ләр. -ләр күплекне белдерә.
3. «Безнең» мәгънәсендәге тартым кушымчасы -ебез булып килә: эшче-ләр-ебез. Аннары чыгыш килешенең -дән вариантын өстибез: эшче-ләр-ебез-дән.

Җавап: эшчеләребездән = эш+че+ләр+ебез+дән. -че — сүз ясагыч, -ләр — күплек, -ебез — тартым, -дән — чыгыш килеше кушымчасы.

Типик хаталар

Кушымчаларны теләсә нинди тәртиптә ялгау — еш очрый торган хата. Аны кушымчаларның һәрберсе нәрсә белдергәнен тикшермичә, сүзне механик рәвештә төзегәндә ясыйлар. Үзеңне тикшерү өчен тамырдан башлап һәр кисәкнең вазифасын әйт һәм күплек, тартым, килеш эзлеклелеген кара.

Килеш кушымчасын тартым кушымчасыннан алда кую тартымлы исемнең төзелешен боза. Бу хата килеш кушымчасы сүзләрне җөмләдә бәйли дип белеп, аны алга күчергәндә килеп чыга. Сүзне китап-лар-ыбыз-дан үрнәге белән чагыштыр: килеш кушымчасы тартымнан соң тора.

Сүз ясагыч кушымчаны форма ясагыч белән бутау аларның вазифасын исәпкә алмаудан туа. Сүз ясагыч яңа сүз ясый, ә форма ясагыч шул ук сүзнең грамматик формасын үзгәртә; мәсәлән, -че яңа сүз ясый, -лар күплекне белдерә. Үзеңне тикшергәндә, кушымча ялгангач сүзнең яңа мәгънәле сүзгә әйләнү-әйләнмәвен сора.

Кушымчаның вариантын соңгы иҗеккә һәм соңгы авазга карамыйча сайлау да дөрес булмаган формага китерә. Укучы таныш кушымча вариантын хәтердән генә кулланырга мөмкин, ләкин татар телендә кушымчаның аваз составы үзгәрә. Сүзнең соңгы иҗегендәге сузыкларны әйтеп кара, соңгы авазын билгелә һәм шуннан соң вариантны сайла.

Башка темалар белән бәйләнеш

Кушымчаларның тәртибен аңлау өчен башта тамырны кушымчадан аера белергә кирәк. Сүз ясагыч һәм форма ясагыч кушымчаларны тану да мөһим: алар сүзгә төрлечә тәэсир итә. Бу белемнәр сүз төзелешен һәм сүз формаларын тикшергәндә кулланыла.

Тема тартымлы исемнәрне килешләрдә куллану белән дә бәйле. Тартым кушымчасы предметның кемнеке булуын, килеш кушымчасы исә исемнең башка сүзләр белән бәйләнешен күрсәтә. Икесе бер сүздә очраганда, аларның тәртибен дөрес сакларга кирәк.

Нәрсәләрне истә калдырырга?

• Кушымчалар тамырга билгеле тәртиптә ялгана.
• Сүз ясагыч кушымча яңа сүз ясый.
• Грамматик кушымчалар сүзнең формасын яки җөмләдәге бәйләнешен белдерә.
• Исемдә күплек кушымчасы тартым кушымчасыннан алда килә.
• Килеш кушымчасы тартым кушымчасыннан соң ялгана.
• Кушымча вариантын сайлаганда сүзнең аваз составын исәпкә алырга кирәк.