"Татар теле", Харисов Ф.Ф., Харисова Ч.М.
Һөнәрчелек сүзләре — билгеле бер эш белән шөгыльләнүчеләр еш куллана торган сүзләр. Алар эш коралларын, материалларны, эш алымнарын яки әзер әйберләрне атарга мөмкин. Мондый сүзләр һөнәр ияләренә үзара төгәл аңлашырга ярдәм итә, ә башка кешеләргә таныш булмаска мөмкин. Сүзнең мәгънәсен һәм кайсы һөнәргә каравын аңлау өчен аның кулланылган урынына игътибар итәргә, кирәк булса сүзлектән карарга кирәк.
Текст подготовлен нейронной сетью по теме параграфа и не заменяет учебник — важные факты и формулировки сверяйте с ним.
Һөнәрчелек сүзләре — билгеле бер һөнәр кешеләре үз эшләрендә куллана торган сүзләр; аларның мәгънәсен шул һөнәр белән таныш кеше яхшырак аңлый. Мәсәлән, тегүче яки балыкчы үз эшенә бәйле сүзләрне көн саен кулланырга мөмкин. Бу төшенчә сүзнең кемнәр арасында һәм нинди эштә кулланылуын аңларга ярдәм итә.
Һөнәр — кешенең махсус белем һәм күнекмәләр таләп итә торган эшчәнлеге. Белем — эш өчен кирәкле мәгълүмат, күнекмә исә шул эшне башкарырга өйрәнүне аңлата. Һөнәр төшенчәсе кайсы сүзләрнең билгеле бер эшкә бәйле булуын ачыкларга кирәк булганга мөһим.
Һөнәр иясе — билгеле бер һөнәр буенча эшләүче кеше. Мәсәлән, тегүче тегү белән, балыкчы балык тоту белән шөгыльләнә. Һөнәр иясен белү сүзнең кемнәр сөйләмендә очравын һәм кемгә аңлаешлы булуын билгеләргә булыша.
Һөнәрчелек сүзләре кешеләрнең билгеле бер эшчәнлегенә бәйле рәвештә барлыкка килә. Һәр һөнәрдә эш кораллары, материаллар, эш алымнары һәм әзер әйберләр була, аларны төгәл атап сөйләшү кирәк. Шуңа күрә һөнәр ияләре үз эшендә куллана торган махсус сүзләрне булдыра һәм саклый.
Бер һөнәрдә кулланыла торган сүз икенче һөнәр кешесенә таныш булмаска мөмкин. Чөнки ул сүзнең мәгънәсе көндәлек сөйләмдәге мәгънәдән аерылырга яки сирәк очрарга мөмкин. Сүзнең нәрсә аңлатканын белү өчен аны кулланган җөмләгә һәм эшчәнлек өлкәсенә игътибар итәргә кирәк.
Бер һөнәр ияләре үзара сөйләшкәндә һөнәрчелек сүзләрен еш куллана. Аларның икесе дә шул эшнең коралларын һәм алымнарын белгәнгә, сүзне озак аңлатып тормыйча бер-берсен аңлый. Башка кешеләр белән аралашканда исә һөнәр иясе таныш булмаган сүзнең мәгънәсен аңлатып бирә ала.
Һөнәрчелек сүзләрен гомуми кулланылыштагы сүзләрдән куллану өлкәсе белән аерырга кирәк. Гомуми сүзне төрле һөнәр кешеләре дә, башка кешеләр дә көндәлек сөйләмдә куллана, ә һөнәрчелек сүзе билгеле бер эшкә бәйле. Шуңа күрә сүзнең һөнәргә кагылышлы булуын гына түгел, шул һөнәрдә махсус кулланылуын да тикшер.
Һөнәрчелек сүзен өйрәнгәндә аның кайсы һөнәргә каравын, нәрсәне белдерүен һәм җөмләдә ничек кулланылуын ачыклау мөһим. Бу адымнар сүзнең мәгънәсен ялгыш аңлатмаска ярдәм итә. Контекстта мәгънә ачык булмаса, сүзлектән тикшереп була.
Таблица сүзне һөнәр белән бәйләргә һәм аның мәгънәсен тикшерергә ярдәм итә. Үрнәкләр сүзнең һөнәрдә ничек кулланылуын күрсәтү өчен бирелә; аерым очракта сүзнең мәгънәсе контекстка карап ачыкланырга мөмкин. Таблицаны тутырганда һөнәрне, сүзне, мәгънәсен һәм кулланучыларын бергә кара.
| Һөнәр яки эшчәнлек өлкәсе | Сүз үрнәге | Сүзнең мәгънәсе | Кемнәр куллана |
|---|---|---|---|
| Авыл хуҗалыгы | орлык | Чәчү өчен кулланыла торган үсемлек орлыгы | Игенчеләр, бакчачылар |
| Балыкчылык | кармак | Балык тоту өчен җебенә ыргак беркетелгән корал | Балыкчылар |
| Тегүчелек яки башка һөнәрчелек төре | кәтүк | Җеп уралган кечкенә җайланма | Тегүчеләр |
| Сүзнең билгеле бер һөнәргә бәйлелеге | эш коралы атамасы | Һөнәри эштә кулланыла торган коралны белдерә | Шул корал белән эшләүче һөнәр ияләре |
1 нче бирем. Шарт: бирелгән сүзләр арасыннан һөнәрчелек сүзләрен аерып ал һәм аларның нинди һөнәргә каравын билгелә. Биремнең максаты — сүзләрне куллану өлкәсенә карап төркемләү. Түбәндәге адымнарны сүзләр исемлегенә куллан.
Җавап: һөнәрдә махсус кулланыла торганнарын гына билгелә һәм һәрберсен тиешле һөнәр төркеменә урнаштыр. Бу биремдә әзер исемлек булмаса, сүзләрне үзең уйлап чыгарма: бирелгән сүзләрнең мәгънәсенә таян.
2 нче бирем. Шарт: тексттан һөнәрчелек сүзен тап, мәгънәсен контекстка таянып аңлат һәм сүзлек белән тикшер. Контекст — сүзне әйләндереп алган сүзләр һәм җөмләләр. Ул сүзнең нинди эшкә бәйле булуын аңларга ярдәм итә.
Җавап: тексттан табылган сүзнең мәгънәсен контекстка нигезләнеп әйт, сүзлек белән чагыштыр. Ике аңлатма туры килсә, сүзнең мәгънәсен һәм һөнәрен дөрес билгеләгәнсең; аерылса, текстка яңадан кара.
3 нче бирем. Шарт: сайланган һөнәрчелек сүзен кулланып, һөнәр ияләренең эшен аңлата торган җөмләләр төзе. Сүзне җөмләгә кертү генә җитми, ул үз мәгънәсенә туры килергә тиеш. Җөмләдән укучы нинди һөнәр һәм нинди эш турында сүз барганын аңласын.
Җавап: сайланган сүзне һөнәр иясенең эшен аңлата торган җөмләдә куллан. Җөмлә сүзнең мәгънәсен дөрес күрсәтсә һәм һөнәр белән бәйләнешне аңлатса, бирем үтәлгән.
Һөнәргә бәйле һәр сүзне һөнәрчелек сүзе дип санау — хата. Кешеләр шулай уйларга мөмкин, чөнки сүз билгеле бер эш турында сөйләгән җөмләдә очрый. Үзеңне тикшер: бу сүз шул һөнәрдә махсус куллану табамы, әллә төрле кешеләр әйтә торган гомуми сүзме?
Сүзнең мәгънәсен белмичә аны һөнәр төркеменә кертү дә дөрес түгел. Таныш булмаган сүзнең һөнәри яңгыравы гына аның нәрсә аңлатканын күрсәтми. Башта контексттан мәгънә чыгар, аннары сүзлек белән тикшер һәм шуннан соң гына һөнәрен билгелә.
Бер һөнәргә хас сүзне гомуми кулланылыштагы сүз белән бутарга мөмкин, чөнки алар икесе дә бер үк җөмләдә очрый ала. Ләкин аларның куллану даирәсе төрле: берсе билгеле бер һөнәрдә кирәк, икенчесе күп төрле очракта кулланыла. Сүзне төрле һөнәр кешеләре дә көндәлек сөйләмдә кулланамы дип уйлап тикшер.
Һөнәрчелек сүзен мәгънәсенә туры китермичә җөмләдә куллану җөмләне аңлашылмас итә. Моның сәбәбе — сүзнең нинди эшне, коралны яки материалны белдергәнен истә тотмау. Җөмләне укып, сүзне аңлатма белән чагыштыр: ул чыннан да шул эшкә яки әйбергә туры киләме?
Бу теманы өйрәнгәндә сүзнең мәгънәсен контексттан аңлау һәм сүзлекләрдән файдалану күнекмәләре кирәк. Контекст сүзнең җөмләдәге мәгънәсен чамаларга ярдәм итә, ә сүзлек аны төгәлләштерә. Икесен бергә куллансаң, һөнәрчелек сүзен дөрес тану җиңелрәк була.
Һөнәрчелек сүзләре сүз байлыгын арттыра һәм текстны яхшырак аңларга булыша. Аларны белү һөнәрләр турында сөйләгәндә дә кирәк: эшне, коралны һәм материалны төгәл атый аласың. Шулай итеп, сүзләрне аңлау сөйләмне дә төгәлрәк итә.
Һөнәрчелек сүзләре дип нинди сүзләрне атыйлар?
Билгеле бер һөнәр ияләре үз эшендә куллана торган сүзләр һөнәрчелек сүзләре дип атала. Алар эш коралын, материалны, эш алымын яки әзер әйберне белдерә ала.
Һөнәрчелек сүзенең мәгънәсен ничек белергә?
Башта сүзнең җөмләдә ничек кулланылганына игътибар ит: янәшәсендәге сүзләр мәгънәне аңларга ярдәм итә. Аннары кирәк булса сүзлектән кара һәм сүзнең кайсы һөнәрдә кулланылуын тикшер.
Һөнәрчелек сүзләре белән гомуми кулланылыштагы сүзләрнең аермасы нәрсәдә?
Аерма сүзнең куллану даирәсендә. Гомуми сүзләрне төрле кешеләр көндәлек сөйләмдә куллана, ә һөнәрчелек сүзләре билгеле бер һөнәрдә махсус мәгънәдә кулланылырга мөмкин.
Бер үк һөнәрчелек сүзен төрле һөнәр ияләре куллана аламы?
Әйе, кайбер сүзләр төрле эшчәнлек өлкәләрендә очрый ала. Ләкин аларның мәгънәсе яки кулланылу урыны төрлечә булырга мөмкин, шуңа күрә һәр очракта контекстка карарга кирәк.
Һөнәрчелек сүзләрен җөмләдә ничек дөрес кулланырга?
Сүзнең мәгънәсен һәм кайсы һөнәргә бәйле булуын башта ачыкларга кирәк. Аннары аны шул сүз аңлаткан эшкә, коралга яки материалга туры китереп җөмләгә кертергә кирәк.
һөнәрчелек сүзләре
