Кабатлау

Определения и обозначения

Сузык аваз — һава агымы авыз куышлыгында тоткарлыксыз чыкканда ясалган аваз. Ул иҗек төзүдә катнаша һәм сүзнең яңгырашын формалаштыра. Сузыкларны телнең күтәрелешенә, иреннәрнең катнашуына һәм калын-нечкә әйтелешенә карап төркемлиләр.

Тартык аваз — әйткәндә һава агымына тулы яки өлешчә тоткарлык ясала торган аваз. Ул сузык аваздан шул билгесе белән аерыла; тартыклар яңгырау һәм саңгырау була. Мәсәлән, б–п, д–т, г–к, җ–ч, з–с — яңгырау-саңгырау парлар.

Сүз төркеме — сүзләрне гомуми мәгънәсе, бирелә торган соравы һәм җөмләдәге вазифасы буенча төркемләү. Исем предметны, сыйфат билгене, фигыль эш-хәрәкәтне белдерә. Сүз төркемен дөрес билгеләү сүзне җөмләдә дөрес аңларга һәм кулланырга ярдәм итә.

Җөмлә — тәмамланган фикер белдергән синтаксик берәмлек. Җөмләдә сүзләр үзара бәйләнә, баш һәм иярчен кисәкләр барлыкка килә. Аның төзелешен аңлау тыныш билгеләрен дөрес куярга мөмкинлек бирә.

Как это устроено

Кабатлауның максаты — аерым кагыйдәләрне ятлау гына түгел, аларны бер үк биремдә бәйләп куллану. Мәсәлән, сүзне тикшергәндә авазларны, хәрефләрне, сүз төркемен һәм язылышны бергә карарга мөмкин. Шул рәвешле укучы кайсы адымда хата ясаганын күрә һәм белемендәге бушлыкны төзәтә.

Аваз белән хәрефне аеру мөһим, чөнки сөйләм һәм язма тел бер үк нәрсә түгел. Авазны без әйтәбез һәм ишетәбез, ә хәрефне язабыз һәм күрәбез. Мәсәлән, сүздә хәрефләр саны белән авазлар саны һәрвакытта да тәңгәл килмәскә мөмкин, шуңа күрә сүзне кычкырып әйтеп тә тикшерергә кирәк.

Сүзне тикшерү мәгънәне ачыклаудан башлана, чөнки бер үк сорауга җавап биргән сүзләрнең мәгънәсе төрле булырга мөмкин. Аннары сүз төркеме билгеләнә, кирәк булса составы, тамыры, кушымчалары һәм язылышы тикшерелә. Мондый эзлеклелек очраклы җаваптан саклый һәм кагыйдәне дөрес сайларга ярдәм итә.

Җөмлә белән эшләгәндә башта ия белән хәбәрне, аннары аларга бәйләнгән иярчен кисәкләрне табалар. Сүзләр арасындагы бәйләнешне сораулар ярдәмендә күрсәтү җөмләнең төзелешен аңларга ярдәм итә. Тыныш билгесе шул төзелешкә нигезләнеп куела, шуңа күрә аны бары тик интуиция белән сайларга ярамый.

Күнегүне үтәгәндә беренче адым — биремнең нәрсә таләп итүен аңлау һәм тиешле кагыйдәне искә төшерү. Эш тәмамлангач, җавапны яңадан укып, һәр нәтиҗәне сорау, мисал яки кагыйдә белән тикшерергә кирәк. Бу алым хатаны вакытында табарга һәм җавапны дәлилләргә өйрәтә.

Тел берәмлекләрен кабатлау

Таблицаны биремне үтәгәндә тикшерү планы итеп кулланырга мөмкин. Башта тел берәмлеген таныгыз, аннары икенче баганада нәрсәне ачыкларга кирәклеген билгеләгез. Соңгы ике багана эш юлын һәм җавапны мисал белән чагыштырырга ярдәм итә.

Разбор задач

1. Сузык һәм тартык авазларны аеру

Бирем: бирелгән сүзләрдә сузык һәм тартык авазларны аерып, хәрефләр санын авазлар саны белән чагыштырыгыз. Язылышны гына түгел, сүзнең әйтелешен дә тикшерергә кирәк. Моның өчен сүзне әкрен генә әйтеп, һәр авазга игътибар ителә.

1. Сүзне кычкырып әйтегез һәм авазларны бер-бер артлы билгеләгез.
2. Сузык авазларны бер төркемгә, тартык авазларны икенче төркемгә аерыгыз.
3. Язудагы хәрефләрне санап, нәтиҗәне авазлар саны белән чагыштырыгыз.

Җавап: һәр сүз өчен ике нәтиҗә языла: мәсәлән, бала сүзендә 4 хәреф һәм 4 аваз бар, ике сузык һәм ике тартык аваз ишетелә. Әгәр әйтелештә бер аваз кушылса, төшеп калса яки үзгәрсә, саннарның аермасын әйтелеш белән аңлатырга кирәк.

2. Сүз төркемен билгеләү

Бирем: җөмләдәге сүзләрнең сүз төркемнәрен билгеләгез һәм аларга сораулар куегыз. Сүз төркемен бары тик беренче килгән сорау белән түгел, мәгънәсе һәм җөмләдәге вазифасы белән дә тикшерү кирәк. Мәсәлән, Яшел яфраклар җилдә тибрәлә. җөмләсендә һәр сүзгә аерым сорау куела.

1. Яфраклар сүзенә нәрсәләр? соравын куегыз һәм аның исем икәнен билгеләгез.
2. Яшел сүзе яфракның билгесен белдерә, аңа нинди? соравы бирелә, димәк, ул сыйфат.
3. Тибрәлә сүзе эш-хәрәкәтне белдерә һәм нишли? соравына җавап бирә, шуңа күрә ул фигыль.

Җавап: яшел — сыйфат, яфраклар — исем, җилдә — исем, тибрәлә — фигыль. Сүзләрнең вазифасы да тикшерелсә, җавап тагын да дәлиллерәк була.

3. Җөмлә кисәкләре һәм тыныш билгеләре

Бирем: текстны күчереп языгыз, җөмлә кисәкләрен билгеләгез һәм кирәкле тыныш билгеләрен куегыз. Бу эштә берничә кагыйдә бергә кулланыла: җөмләнең чикләрен табу, баш кисәкләрне аеру һәм бәйләнешне аңлату. Тыныш билгесе куелгач, аның ни өчен кирәклеген әйтергә кирәк.

1. Җөмләнең кем яки нәрсә турында икәнен табыгыз һәм иягә сорау куегыз.
2. Иянең эшен, хәлен яки билгесен белдергән хәбәрне табыгыз.
3. Хәбәргә һәм башка сүзләргә сораулар куеп, иярчен кисәкләрне билгеләгез.
4. Җөмлә ахырын һәм аның өлешләре арасындагы бәйләнешне тикшереп, тыныш билгесен куегыз.

Җавап: мәсәлән, Кояш чыкты. җөмләсендә кояш — ия, чыкты — хәбәр, ахырда нокта куела. Нәтиҗә җөмләнең тәмамланган фикер белдерүе һәм хәбәр җөмлә булуы белән дәлилләнә.

Типичные ошибки

Аваз белән хәрефне бер үк нәрсә дип санау — киң таралган хата. Аны укучы сүзнең язылышына гына карап ясый, ә әйтелешне тикшерми. Үзеңне тикшерү өчен сүзне кычкырып әйтеп, авазларны һәм хәрефләрне аерым санарга кирәк.

Сүз төркемен бары тик соравына карап билгеләү дә дөрес түгел. Бер үк сорау төрле сүзләргә бирелергә мөмкин, ә мәгънәсе һәм җөмләдәге вазифасы аларны аерырга ярдәм итә. Шуңа күрә сорау белән бергә сүзнең нәрсә белдерүен дә аңлатыгыз.

Җөмлә кисәкләрен сүз төркемнәре белән бутыйлар, чөнки икесендә дә сүзләр тикшерелә. Сүз төркеме сүзнең гомуми грамматик төрен, ә җөмлә кисәге шул җөмләдәге вазифасын күрсәтә. Үзеңне тикшерү өчен бер сүзгә «бу нинди сүз төркеме?» һәм «җөмләдә нинди кисәк?» дигән ике сорау бир.

Тыныш билгесен кагыйдәгә таянмыйча кую җөмләнең мәгънәсен үзгәртергә мөмкин. Бу хата җөмлә төзелеше һәм сүзләр арасындагы бәйләнеш тикшерелмәгәндә килеп чыга. Башта кисәкләрне тап, аннары тиешле кагыйдәне ата һәм генә билгене куй.

Связь с другими темами

Кабатлау өчен аваз, хәреф, сүз төркемнәре һәм җөмлә кисәкләре турында элек өйрәнелгән кагыйдәләрне белергә кирәк. Бу темалар бер-берсе белән бәйләнгән: сүзне тикшерү аваздан башланып, җөмләдәге вазифа һәм язылыш белән тәмамланырга мөмкин. Кабатланган белемнәр диктантта, изложениедә һәм иншада хаталарны киметә, шулай ук яңа грамматик темаларны үзләштерүне җиңеләйтә.

Что запомнить

• Авазны әйтәбез һәм ишетәбез, хәрефне язабыз һәм күрәбез.
• Сүз төркемен билгеләгәндә мәгънә, сорау һәм җөмләдәге вазифа исәпкә алына.
• Җөмлә кисәге сүзнең җөмләдәге вазифасын күрсәтә.
• Тыныш билгесе кагыйдәгә нигезләнеп куела.
• Җавапны мисал һәм кагыйдә белән дәлилләү кирәк.
• Кабатлау хаталарны табарга һәм белемне системалаштырырга ярдәм итә.