Сүзлекләр

Определения и обозначения

Сүзлек — басма яки электрон белешмәлек: анда сүзләр билгеле тәртиптә урнаштырыла һәм алар турында кирәкле мәгълүмат бирелә. Ул китап рәвешендә дә, компьютер яки телефондагы программа рәвешендә дә була. Сүзлек кирәкле сүзне һәм аның турындагы мәгълүматны тиз табу өчен кулланыла.

Аңлатмалы сүзлек — сүзнең мәгънәсен, кулланылышын һәм кайчак грамматик үзенчәлекләрен аңлатучы сүзлек. Анда сүзнең нинди мәгънәләрдә йөрүе һәм җөмләдә ничек кулланылуы күрсәтелергә мөмкин. Шуңа күрә ул таныш булмаган сүзне аңлау өчен кирәк.

Тәрҗемә сүзлеге — бер телдәге сүзгә башка телдәге тәрҗемәсен күрсәтүче сүзлек. Мәсәлән, татарча сүзнең русча эквивалентын шуннан табалар. Ул ике тел арасында сүз һәм мәгънә ягыннан бәйләнеш урнаштырырга ярдәм итә.

Орфографик сүзлек — сүзләрнең дөрес язылышын күрсәтүче сүзлек. Сүзне ишетеп кенә аның язылышына шик туса, бу сүзлеккә мөрәҗәгать итәләр. Ул хаталарны тикшерү һәм дөрес язу күнекмәсен ныгыту өчен файдалы.

Как это устроено

Сүзлекләр телдәге сүзләр турында мәгълүматны тиз табу өчен кирәк, шуңа күрә сүзләр анда гадәттә алфавит тәртибендә урнаша. Алфавит тәртибе эзләү вакытын кыскарта: сүзнең беренче, аннары икенче хәрефен чагыштырып, кирәкле урынга якынлашырга була. Электрон сүзлекләрдә эзләү юлы кулланылса да, шул ук тәртип сүзләрне тикшерергә ярдәм итә.

Сүзлек төрен эзләгән мәгълүматка карап сайлыйлар. Сүзнең мәгънәсе кызыксындырса, аңлатмалы сүзлек кирәк; башка телдә ничек әйтелүен белергә теләсәң, тәрҗемә сүзлегенә мөрәҗәгать итәсең. Дөрес сайлау артык мәгълүмат арасыннан кирәклесен аерырга мөмкинлек бирә.

Сүзлек мәкаләсендә башсүз һәм аңа кагылышлы мәгълүмат бирелә. Башсүз — аңлатма яки тәрҗемә бирелә торган сүз; ул гадәттә мәкаләнең башында аерылып күрсәтелә. Мәкаләнең эчтәлеге сүзлек төренә бәйле: берсендә мәгънә һәм мисаллар, икенчесендә тәрҗемә, өченчесендә дөрес язылыш күрсәтелә.

Татар телендәге сүзнең дөрес язылышын тикшергәндә орфографик сүзлеккә карыйлар, ә сүзнең мәгънә төсмерләрен белү өчен аңлатмалы сүзлекне кулланалар. Мәгънә төсмере — бер сүзнең якын мәгънәле башка сүзләрдән аерылып торган нечкә мәгънәсе. Мәсәлән, аңлатмалы сүзлек сүзнең туры һәм күчерелмә мәгънәсен аерырга булыша.

Электрон сүзлектә дә кирәкле сүзне эзләп табарга һәм мәгълүматны сүзлек төренә карап аңларга кирәк. Эзләү нәтиҗәсендә берничә мәгънә яки берничә тәрҗемә чыкса, җөмләдәге контекстка туры килгәнен сайлыйлар. Кыскартулар һәм шартлы билгеләр мәкаләне төгәлрәк аңларга ярдәм итә, шуңа күрә аларны игътибарсыз калдырмаска кирәк.

Сүзлек төрләре һәм алардан файдалану

Таблицаны кулланганда башта икенче баганадагы кирәкле мәгълүматны табыгыз. Аннары шул мәгълүматка туры килгән сүзлек төрен беренче баганадан сайлагыз. Соңгы юл сүзлекнең эчке тәртибен күрсәтә: сүзләрне алфавит буенча эзләү кирәк.

Разбор задач

1. «Дуслык» сүзенең мәгънәсен ачыклау өчен нинди сүзлек кирәклеген билгелә.

Биредә сүзнең башка телдәге тәрҗемәсе дә, язылышы да соралмый. Төп максат — «дуслык» сүзенең нәрсә аңлатуын белү. Шуңа күрә мәгънә һәм кулланылыш турында мәгълүмат бирә торган сүзлекне сайларга кирәк.

1. Сорауда кирәкле мәгълүматны билгелибез: сүзнең мәгънәсе.
2. Мәгънәне аңлатучы сүзлек төрен искә төшерәбез.
3. Аңлатмалы сүзлекне сайлыйбыз һәм мәкаләдән тиешле аңлатманы укыйбыз.

Җавап: «Дуслык» сүзенең мәгънәсен аңлату өчен аңлатмалы сүзлек кирәк. Ул сүзнең мәгънәсен һәм кулланылышын күрсәтә.

2. Татарча «мәктәп» сүзенең русча тәрҗемәсен табу өчен сүзлек төрен сайла.

Бу очракта сүзнең мәгънәсен татарча аңлату түгел, ә рус телендәге тәрҗемәсен табу кирәк. Димәк, сүзлек төре ике тел арасындагы күчешкә бәйле. Аннары башсүзне алфавит тәртибендә эзләү мәкаләне тизрәк табарга ярдәм итә.

1. Сорауның максатын билгелибез: татарча сүзнең русча тәрҗемәсен табу.
2. Бер телдән икенче телгә сүз күчерә торган тәрҗемә сүзлеген сайлыйбыз.
3. «Мәктәп» башсүзен алфавит буенча эзләп, русча бирелгән сүзне укыйбыз.

Җавап: Тәрҗемә сүзлеге кулланыла. «Мәктәп» сүзенең русча тәрҗемәсе шул сүзлек мәкаләсеннән табыла.

3. «Китапханә» сүзенең язылышын тикшер, аннары аның мәгънәсен ачыклау өчен нинди сүзлекләргә мөрәҗәгать итәргә кирәклеген әйт.

Биремдә ике төрле мәгълүмат сорала: башта язылыш, аннары мәгънә. Бер сүзлек һәр ике максатка да туры килмәскә мөмкин, чөнки сүзлекләрнең вазифалары аерыла. Шуңа күрә эшне ике адымга бүлеп башкару уңайлы.

1. «Китапханә» сүзен орфографик сүзлектән табып, хәрефләренең дөрес язылышын чагыштырабыз.
2. Шул ук сүзнең мәгънәсен аңлатмалы сүзлектән эзлибез.
3. Ике сүзлекнең дә мәгълүматын сорауның тиешле өлеше белән бәйлибез.

Җавап: Язылышны орфографик сүзлектән, мәгънәне аңлатмалы сүзлектән тикшерергә кирәк. Ике сүзлекне чиратлап куллану биремнең ике өлешенә дә җавап бирә.

Типичные ошибки

Сүзлекне төренә карамыйча куллану. Тәрҗемә сүзлеге сүзнең башка телдәге вариантын бирә, ләкин мәгънәне һәрвакыт тулы аңлатмый; бу хата сүзлекләрнең вазифасы буталганга килеп чыга. Үзеңне тикшерү өчен сорауда «мәгънә», «тәрҗемә» яки «язылыш» сүзләренең кайсысы төп икәнен билгелә.

Башсүзне алфавит тәртибендә эзләмәү. Очраклы рәвештә карау кирәкле мәкаләне табуны озайта, чөнки сүзлек зур күләмле булырга мөмкин. Сүзнең беренче хәрефен, аннары чираттагы хәрефләрен алфавит белән чагыштырып бар.

Шартлы билгеләрне һәм кыскартуларны игътибарсыз калдыру. Алар сүзнең грамматик үзенчәлеген, кулланылыш өлкәсен яки башка өстәмә мәгълүматны белдерергә мөмкин, шуңа күрә мәкалә дөрес аңлашылмый кала. Сүзлек башындагы яки ахырындагы аңлатмаларны укып, билгенең мәгънәсен ачыкла.

Беренче очраган тәрҗемәне һәр контекстта куллану. Бер сүзнең берничә мәгънәсе булырга мөмкин, ә тиешле тәрҗемә җөмләдәге кулланылышка бәйле. Үзеңне тикшерү өчен тәрҗемәне җөмләгә куеп укы һәм мәгънәсе туры киләме икәнен сора.

Связь с другими темами

Алфавитны белү сүзлек мәкаләсен тиз табарга ярдәм итә, ә сүзнең тамырын тану аның төрле формаларын бәйләргә мөмкинлек бирә. Контексттагы мәгънәне аңлау берничә тәрҗемә арасыннан дөресен сайларга булыша.

Сүзлекләр орфографияне өйрәнгәндә, сүзләрнең мәгънәсен ачыклаганда һәм татарча-русча тәрҗемә иткәндә кирәк. Шуңа күрә алар телнең төрле бүлекләрен өйрәнүдә уртак ярдәмче булып тора.

Что запомнить

• Сүзлекләр сүзләр турында мәгълүмат бирә.
• Сүзләр сүзлектә гадәттә алфавит тәртибендә урнаштырыла.
• Сүзлекне эзләгән мәгълүматка карап сайлыйлар.
• Сүзнең мәгънәсен аңлатмалы сүзлектән карыйлар.
• Тәрҗемәне тәрҗемә сүзлегеннән табалар.
• Дөрес язылышны орфографик сүзлектән тикшерәләр.