Сыйфатларның җөмләдәге роле

Определения и обозначения

Сыйфат — предметның билгесен белдерә һәм нинди? кайсы? сорауларына җавап бирә торган сүз төркеме. Мәсәлән, матур чәчәк сүзтезмәсендә матур сүзе чәчәкнең билгесен әйтә. Сыйфатны тану аның җөмләдә нинди эш башкаруын тикшерүнең беренче адымы булып тора.

Аергыч — исемне ачыклап, предметның билгесен белдерә торган җөмлә кисәге. Сыйфат исемгә бәйләнеп аның нинди икәнен аңлатса, аергыч була. Бу төшенчә сыйфатның җөмләдәге вазифасын сүз төркеме исеменнән аерып күрергә ярдәм итә.

Сыйфатланмыш — аергыч ачыклап килгән исем. «Матур чәчәкләр» сүзтезмәсендә чәчәкләр — сыйфатланмыш, чөнки матур сүзе нәкъ шул исемнең билгесен белдерә. Сыйфатланмышны табу сыйфатның кайсы сүзгә бәйләнгәнен ачыкларга кирәк.

Исемләшкән сыйфат — исем урынында кулланылып, предметны белдерә торган сыйфат. Ул исемнең эшен башкарганга, җөмләдә ия яки тәмамлык була ала. Бу төшенчә сыйфат янында ачыкланган исем булмаган очракларны дөрес аңларга ярдәм итә.

Как это устроено

Сыйфат исемгә бәйләнеп килсә, аның билгесен ачыклый: матур чәчәкләр дигәндә матур сүзе чәчәкләрнең нинди булуын белдерә. Шуңа күрә бу сүзгә нинди? соравын куеп, аның янындагы исемне табабыз. Исемгә бәйләнешен ачыклагач, сыйфатның аергыч икәнен билгелибез.

Сыйфат белән сыйфатланмыш төрле мәгънә белдерә: сыйфат билге турында әйтә, ә исем шул билгегә ия предметны атый. Алар бер-берсен тулыландыра, ләкин бер үк сүз төркеме дә, бер үк җөмлә кисәге дә түгел. Шуңа күрә сыйфатланмышны табу өчен «сыйфат нәрсәнең билгесен ачыклый?» дип сорарга кирәк.

Сыйфат һәрвакыт исемгә бәйләнеп кенә тормый. Ия турында билге хәбәр иткәндә, ул җөмләнең хәбәренә әйләнә: «Көн кояшлы» җөмләсендә көн — ия, кояшлы аның нинди булуын хәбәр итә. Монда кояшлы исемне ачыкламый, ә ия белән хәбәр мөнәсәбәтен белдерә.

Кайвакыт сыйфат янында билгесен ачыклаган исем булмый, чөнки сыйфат үзе предметны белдереп, исем урынына кулланыла. Бу күренеш исемләшү дип атала; исемләшкән сыйфат җөмләдә исем кебек сорауларга җавап бирә һәм башка сүзләргә бәйләнә. Мәсәлән, «Яхшыларга рәхмәт әйтәләр» җөмләсендә яхшыларга сүзе кемнәргә? соравына җавап бирә.

Шуңа күрә сыйфатның җөмләдәге ролен бер билгегә генә карап билгеләп булмый. Башта нинди? кайсы? сорауларын куеп, сүзнең сыйфат булуын тикшерәбез; аннары аның исемгә бәйләнүен, иянең билгесен хәбәр итүен яки исем урынында килүен ачыклыйбыз. Сорау, сүзләрнең бәйләнеше һәм җөмлә мәгънәсе бергә каралганда нәтиҗә дөрес була.

Сыйфатның җөмләдәге роле

Таблицаны кулланганда башта сыйфатның нинди сүзгә бәйләнгәнен карагыз. Аннары сорау һәм җөмләдәге вазифа аша тиешле юлны сайлагыз. Бер үк сыйфат сүз төркеме буларак сыйфат булып кала, ә җөмләдәге кисәге төрле булырга мөмкин.

Разбор задач

«Матур чәчәкләр бакчада үсә» җөмләсе

Җөмләдә сыйфатны табып, аның җөмлә кисәге булуын билгеләргә кирәк. Башта предметны белдергән исемнәрне һәм аларның билгесен ачыклаган сүзләрне тикшерәбез. Аннары сорау куеп, сыйфатның исем белән бәйләнешен күрсәтәбез.

1. Җөмләдәге матур сүзен табабыз: ул чәчәкләрнең билгесен белдерә.
2. Сыйфатка нинди? соравын куябыз: нинди чәчәкләр? — матур чәчәкләр.
3. Матур сүзе чәчәкләр исемен ачыклап килә, димәк, ул аергыч.

Җавап: матур — сыйфат, аергыч; чәчәкләр — сыйфатланмыш. Бу нәтиҗә сүзнең мәгънәсенә генә түгел, аның исемгә бәйләнешенә дә нигезләнә.

«Көн кояшлы» җөмләсе

Бу җөмләдә кояшлы сүзенең аергычмы, хәбәрме икәнен ачыкларга кирәк. Җөмләдә көн дигән исем бар, әмма кояшлы аның алдында килеп аны ачыкламый. Ул көн турында хәбәр итә, шуңа күрә ия белән бәйләнешен тикшерәбез.

1. Көн сүзе җөмләдә нәрсә турында сөйләнүен белдерә, ягъни ия булып тора.
2. Кояшлы сүзе көннең нинди икәнен хәбәр итә; аны ия турында «нинди?» дип сорап ачыкларга мөмкин.
3. Сыйфат иянең билгесен белдереп, җөмләнең хәбәренә әйләнә.

Җавап: кояшлы — сыйфат, хәбәр; көн — ия. Сыйфат ия турында хәбәр бирә, шуңа күрә бу җөмләдә аергыч түгел.

«Яхшыларга һәрвакыт рәхмәт әйтәләр» җөмләсе

Монда яхшыларга сүзенең сыйфат икәнен һәм җөмләдә нинди кисәк булуын табабыз. Сүзнең мәгънәсе кешеләрнең билгесен күрсәтә, ләкин аның янында билгесен ачыклаган исем юк. Кушымча һәм сорау аның исем урынында кулланылуын аңларга ярдәм итә.

1. Яхшы сүзе билге белдерә, ә -лар һәм -га кушымчалары белән яхшыларга рәвешенә килгән.
2. Сүзгә кемнәргә? соравын куябыз: рәхмәт кемнәргә әйтәләр? — яхшыларга.
3. Яхшыларга исем урынында, предметны белдереп хэрэглэгдгән; шуңа күрә сыйфат исемләшкән.
4. Ул үйлдэлнең кемгә юнәлгәнен күрсәтә һәм җөмләдә тәмамлык була.

Җавап: яхшыларга — исемләшкән сыйфат, тәмамлык. Килеш кушымчасы һәм кемнәргә? соравы аны исем урынында килгәнен танырга ярдәм итә.

Типичные ошибки

Сыйфатны һәр очракта аергыч дип санау — еш очрый торган хата. Аны сыйфатлар гадәттә исемне ачыклап килү сәбәпле ясыйлар, ләкин «Көн кояшлы» җөмләсендә сыйфат хәбәр булып тора. Үзеңне тикшерү өчен сыйфат янында ул ачыклаган исем бармы, әллә ул ия турында хәбәр итәме — шуны ачыкла.

«Сыйфат» белән «аергыч» яки «хәбәр» төшенчәләрен бер үк нәрсә дип кабул итү дә дөрес түгел. Сыйфат — сүз төркеме, ә аергыч һәм хәбәр — сүзнең җөмләдәге вазифасын атаучы кисәкләр. Моңа юл куймас өчен, «нинди сүз төркеме?» һәм «нинди җөмлә кисәге?» сорауларын аерым бир.

Исемне ачыкламаган сыйфатны барыбер аергыч дип билгеләү исемләшкән сыйфатны танымаудан килә. Яхшыларга сүзенең янында сыйфатланмыш исем юк, үзе предметны белдереп тәмамлык булып килә. Сыйфат янында ачыкланган исем табылмаса, аның исем урынында кулланылуын һәм кем? нәрсә? сорауларына җавап бирүен тикшер.

Җөмлә кисәген сүз тәртибенә генә карап билгеләү дә ялгыш нәтиҗәгә китерә. Сүзләрнең урынына караганда җөмләдәге сорау һәм башка сүзләр белән мәгънәви бәйләнеш мөһимрәк. Үзеңне тикшергәндә сыйфатка сорау куй, бәйләнгән сүзен табып, җөмләдә нинди мөнәсәбәт белдерүен аңлат.

Связь с другими темами

Бу теманы өйрәнгәндә исем белән сыйфатның мәгънәсен һәм сыйфатка куела торган нинди? кайсы? сорауларын белү кирәк. Алар сыйфатны башка сүз төркемнәреннән аерырга ярдәм итә. Исем белән бәйләнешне аңлау сыйфатланмышны табу өчен дә кирәк.

Аергыч, хәбәр, ия һәм тәмамлык төшенчәләрен белү сыйфатның җөмләдәге ролен билгеләргә мөмкинлек бирә. Сүз төркемен ачыклау гына җитми: аның җөмләдәге вазифасын да табарга кирәк. Шуңа күрә тема җөмлә кисәкләрен синтаксик тикшерү белән бәйле.

Исемләшкән сыйфатларны тану һәм куллану язмада да, сөйләмдә дә кирәк була. Сыйфат предметны исем урынына белдерә алгач, җөмләдәге бәйләнеш һәм сорау үзгәрә. Бу белем җөмләләрне дөрес тикшерергә һәм төзергә ярдәм итә.

Что запомнить

• Сыйфат предметның билгесен белдерә.
• Исемне ачыклап килгән сыйфат аергыч була.
• Сыйфат иянең билгесен хәбәр итеп килсә, хәбәр була.
• Исемләшкән сыйфат исем урынында кулланыла.
• Исемләшкән сыйфат ия яки тәмамлык була ала.
• Җөмлә кисәген сүзнең мәгънәсенә генә карап билгеләмә.
• Сорауны һәм сүзләрнең бәйләнешен тикшер.