Җөмлә. Җөмлә ахырында тыныш билгеләре

Определения и обозначения

Җөмлә — сүзләрнең мәгънә һәм грамматик яктан бәйләнеп, тәмамланган фикер белдерүе. Димәк, җөмләдә сүзләр бер-берсен аңларга ярдәм итә һәм бергәләп тулы мәгънә тудыра. Бу төшенчә сүзләр тезмәсен җөмләдән аерырга һәм язуда фикернең чикләрен күрсәтергә кирәк булганга мөһим.

Хикәя җөмлә — берәр нәрсә турында хәбәр итүче яки фикерне белдерүче җөмлә. Ул, мәсәлән, нәрсәнең булганын, кемнеңдер нәрсә эшләгәнен әйтә ала. Хикәя җөмләне тану хәбәрнең кайда тәмамланганын билгеләргә һәм ахырына нокта куярга ярдәм итә.

Сорау җөмлә — җавап алу максаты белән әйтелгән җөмлә. Анда нәрсәдер турында белергә теләү белдерелә, шуңа күрә аны әйткәндә җавап көтелә. Бу төрне аеру кирәк, чөнки сорау җөмләнең ахырында нокта түгел, сорау билгесе языла.

Өндәү җөмлә — көчле хисне, шатлыкны, соклануны яки боеруны белдереп әйтелгән җөмлә. Аның интонациясе гадәти хәбәргә караганда көчлерәк булырга мөмкин. Өндәү җөмләне танып, ахырында өндәү билгесен дөрес куярга һәм укыганда хисне тавыш белән күрсәтергә була.

Как это устроено

Җөмлә сүзләрне бер фикергә берләштерә. Моның өчен сүзләрнең мәгънәсе генә түгел, бер-берсенә ничек бәйләнүе дә кирәк: бәйләнеш дөрес булмаса, тыңлаучы фикерне аңламаска мөмкин. Сүзләрнең җөмләдәге тәртибе дә мәгънәгә йогынты ясый. Шуңа күрә сүзләрне тезеп чыгу гына түгел, алардан аңлаешлы фикер төзү мөһим.

Җөмләнең тәмамланган фикер белдерүен мәгънәсенә һәм интонациясенә карап танырга мөмкин. Тәмамланмаган сүзләр төркемен әйткәндә, тыңлаучы фикернең дәвамын көтә; ә җөмләдә фикер тулылана. Мәсәлән, «Яшел урман» сүзтезмәсе генә нәрсә булганын хәбәр итми. «Урман яшел.» дигәндә исә хәбәр тәмамлана, чөнки җөмләдә тулы фикер белдерелә.

Җөмләнең әйтү максатын ачыклау өчен аның нәрсә белдерүенә һәм тавыш белән ничек әйтелүенә игътибар ит. Бер җөмлә хәбәр итә, икенчесе җавап көтә, өченчесе хисне көчәйтеп күрсәтә ала. Интонация — тавышның күтәрелүе, төшүе һәм көче; ул җөмләне дөрес аңларга ярдәм итә. Сүзләрнең мәгънәсе белән интонацияне бергә карасаң, җөмлә төрен ачыклау җиңеләя.

Хәбәр итүче җөмлә ахырында нокта куела. Нокта фикернең тыныч интонация белән тәмамланганын һәм шул җөмләнең чикләнгәнен күрсәтә. Мәсәлән, «Көз җитте.» дигәндә берәр хәл турында хәбәр ителә. Әлеге хәбәр тәмамлангач, укучыга фикернең дәвамын көтәргә кирәкми.

Сорау җөмлә ахырында сорау билгесе языла, чөнки ул җавап көтүне белдерә. Көчле хис, соклану яки өндәү белән әйтелгән җөмләнең ахырына өндәү билгесе куела. Бу билгеләр укучыга җөмләнең максатын язмада ук аңларга булыша. Шуңа күрә тыныш билгесен сүзләрне күчереп язгандагы гадәткә генә карап түгел, мәгънә белән интонациягә карап сайлыйлар.

Җөмләнең әйтү максаты һәм җөмлә ахырындагы тыныш билгесе

Таблицаны кулланганда башта җөмләнең нинди фикер белдерүен ачыкла, аннары шул төргә туры килгән ахыргы билгене тап. Мисаллар билге белән җөмләнең әйтү максаты арасындагы бәйләнешне күрсәтә. Җөмләнең мәгънәсе белән интонациясе туры киләме дип үзеңне тикшер.

Разбор задач

Шарт: «Көз җитте.» җөмләсенең төрен билгеләргә һәм ахырындагы тыныш билгесен аңлатырга кирәк. Башта җөмләнең нәрсә турында хәбәр итүенә игътибар итәбез. Аннары шул максатка туры килгән тыныш билгесен сайлыйбыз.

1. Җөмләнең мәгънәсен укы: анда көзнең җитүе турында хәбәр ителә.
2. Җавап көтелмәвен һәм көчле хис белдерелмәвен тикшер: җөмлә тыныч интонация белән әйтелә.
3. Хәбәр итүче җөмләне хикәя җөмлә дип билгелә һәм аның ахырында нокта куелырга тиешлеген исәпкә ал.

Җавап: «Көз җитте.» — хикәя җөмлә. Аның ахырында нокта тора, чөнки җөмлә тыныч интонация белән әйтелгән хәбәрне белдерә. Нокта фикернең тәмамланганын күрсәтә.

Шарт: «Син мәктәпкә барасыңмы?» җөмләсенең төрен билгеләргә һәм тыныш билгесен ни өчен сайлавыбызны аңлатырга кирәк. Җөмләдәге «-мы» сорау мәгънәсен ачыкларга ярдәм итә. Бирелгән мәгълүматны хәбәр итү түгел, җавап алу максаты бармы икәнен тикшерәбез.

1. Җөмләне укып, сөйләүченең нәрсә белергә теләгәнен ачыкла: ул кешенең мәктәпкә баруын сорый.
2. Җавап көтелүен билгелә: бу — сорау җөмләнең төп билгесе.
3. Сорау җөмлә ахырында сорау билгесе куелганын тикшер.

Җавап: «Син мәктәпкә барасыңмы?» — сорау җөмлә. Ахырындагы сорау билгесе җавап көтелүен күрсәтә. Нокта куярга ярамый, чөнки җөмлә гади хәбәр белән тәмамланмый.

Шарт: «Нинди матур көн!» җөмләсен үзгәртмичә күчереп язарга, төрен һәм ахырындагы билгене аңлатырга кирәк. Аннары аны тыныч интонацияле хәбәр җөмләсе белән чагыштырырга кирәк. Чагыштыруда сүзләрнең мәгънәсенә дә, әйтелеш көченә дә карыйбыз.

1. Җөмләне бирелгәнчә күчер: «Нинди матур көн!»
2. Соклану белдерелгән эсэхийг таньж, җөмләне өндәү җөмлә дип билгелэ.
3. Ахырында өндәү билгесе торуын, ә тыныч хәбәр җөмләсе нокта белән тәмамлануын чагыштыр.

Җавап: «Нинди матур көн!» — соклану белдергән өндәү җөмләсе. Өндәү билгесе көчле хисне һәм күтәренке интонацияне күрсәтә. Тыныч хәбәр шул ук нәрсәне хисне көчәйтмичә әйтер иде һәм нокта белән тәмамланыр иде.

Типичные ошибки

Сорау мәгънәсе булган җөмлә ахырында нокта кую — әйтү максатын исәпкә алмау нәтиҗәсе. Укучы җөмләдәге сүзләрне укый, ләкин җавап көтелүен тикшерми. Үзеңне тикшерү өчен: «Бу сүзләргә җавап бирергә кирәкме?» дип сора. Җавап кирәк булса, сорау билгесен куй.

Көчле хис белән әйтелгән җөмләдә өндәү билгесе урынына нокта кую интонацияне исәпкә алмаудан килеп чыга. Нокта тыныч тәмамланган фикерне күрсәтә, шуңа күрә ул соклану яки көчле шатлыкны тулысынча белдерми. Җөмләне кычкырып укып кара: хис көчле сизелсә, ахырында өндәү билгесе кирәк. Сүзләрнең мәгънәсе дә бу карарны тикшерергә ярдәм итә.

Сүзләр төркемен тәмамланган фикер белдергән җөмлә белән бутарга мөмкин. Моның сәбәбе — сүзләрнең бәйләнешен һәм гомуми мәгънәсен тикшермәү. Үзеңә «Бу әйтелмә нәрсә булганын тулысынча хәбәр итәме?» дигән сорау бир. Фикер тәмамланмаса, сүзләр тезмәсе генә булырга мөмкин.

Җөмлә башында баш хәреф кулланмау — язуда җөмләнең баш хәрефтән башлануын оныту. Бу хата фикерне аңлауга комачауламаса да, язылыш кагыйдәсен бозып күрсәтә. Текстны тикшергәндә һәр нокта, сорау яки өндәү билгесеннән соң яңа җөмләне табып чык. Аның беренче хәрефенең баш хәреф булуына инан.

Связь с другими темами

Җөмләне аңлау өчен сүзнең мәгънәсен һәм сүзләрнең җөмләдә ничек бәйләнешен белү кирәк. Сүзләр бәйләнешкә кереп, бергәләп тәмамланган фикер тудыра. Алдагы белемнәрне куллану җөмләнең мәгънәсен дөрес ачыкларга ярдәм итә. Бу — җөмлә төрен билгеләүнең нигезе.

Җөмләнең әйтү максатын белү диалог төзегәндә кирәк: сорау бирү һәм җавап кайтару җөмлә төрен танудан башлана. Текстны дөрес уку өчен дә нокта, сорау һәм өндәү билгеләре күрсәткән паузаны һәм интонацияне сакларга кирәк. Бу күнекмә тыныш билгеләрен өйрәнгәндә дә ярдәм итә. Шулай итеп, мәгънә, тавыш белән әйтелеш һәм язудагы билгеләр бер-берсе белән бәйле.

Что запомнить

• Җөмлә тәмамланган фикер белдерә.
• Җөмлә язуда баш хәрефтән башлана.
• Хикәя җөмлә ахырында нокта куела.
• Сорау җөмлә ахырында сорау билгесе куела.
• Өндәү җөмлә ахырында өндәү билгесе куела.
• Тыныш билгесен сайлаганда җөмләнең мәгънәсен һәм интонациясен исәпкә ал.