Чыгыш килеше

Определения и обозначения

Чыгыш килеше — предметның яки затның кайдан чыкканын, нәрсәдән аерылганын, нәрсә белән чагыштырылуын белдерүче килеш. Гади итеп әйткәндә, ул хәрәкәтнең башланган урынын яки предметның чыганагын күрсәтә. Бу төшенчә сүзнең җөмләдә нинди мәгънә белдерүен аңларга ярдәм итә: «авылдан кайтты» дигәндә авыл — кайту урыны.

Чыгыш килеше кушымчасы — исемгә ялганып, аның чыгыш килешендә торуын күрсәтүче кушымча. Кушымча сүзнең ахырына өстәлә, шуңа күрә «авыл» һәм «авылдан» формаларының мәгънәсе төрле була. Кушымчаны таба белү сүзнең кайсы килештә торуын һәм аның җөмләдәге башка сүзләргә ничек бәйләнүен билгеләргә кирәк.

Кушымчаларның вариантлары — сүзнең соңгы авазына һәм сузыкларның калын-нечкәлегенә карап сайлана торган -дан/-дән, -тан/-тән, -нан/-нән формалары. Алар бер үк килеш мәгънәсен белдерә, ләкин телнең әйтелеш кагыйдәләренә туры китереп кулланыла. Шуңа күрә кушымчаны сайлаганда сүзнең сузыкларын да, соңгы авазын да тикшерү кирәк.

Как это устроено

Чыгыш килешенең төп мәгънәсе — хәрәкәтнең башлангыч урынын яки предметның кайдан алынуын күрсәтү. «Кайдан?» соравы урынны ачыкларга ярдәм итә: «өйдән чыкты» дигәндә чыгу өйдән башланган. «Нәрсәдән?» соравы исә чыганакны яки алынган әйберне табарга булыша, мәсәлән, «китаптан укыды».

Кушымчаның калын яки нечкә булуы сүздәге сузыкларга бәйле; бу күренеш сузыклар гармониясе дип атала. Калын сузыклы сүзләргә калын вариантлар, нечкә сузыклы сүзләргә нечкә вариантлар ялгана: авылдан, шәһәрдән. Мондый килешү сүзне әйтүне җиңеләйтә һәм татар телендәге сүз формаларының үзара ярашуын саклый.

Кушымчаның башындагы тартыкны сүзнең соңгы авазы сайларга ярдәм итә. Яңгырау тартыкка тәмамланган сүзләрдә -дан/-дән, ә саңгырау тартыкка тәмамланганнарда -тан/-тән кулланыла: авылдан, мәктәптән. Сузыкка тәмамланган сүзләрнең күпчелегендә дә -дан/-дән килә, мәсәлән, бала — баладан; кайбер сүз формаларында -нан/-нән очрый, мәсәлән, миннән. Бу аерманы исәпкә алу сүзнең ахырында авазларның уңайсыз туплануын булдырмый.

Чыгыш килеше урынны гына түгел, аерылуны, алыну чыганагын, материалны һәм чагыштыруны да белдерә. «Шәһәрдән килде» — чыгу урыны, «агачтан ясалды» — ясалу материалы, «синнән зуррак» — чагыштыру. Мәгънәсе җөмләдәге башка сүзләрдән һәм бирелгән сораудан аңлашыла, шуңа күрә кушымчаны күрү белән генә чикләнмәскә кирәк.

Чыгыш килешендәге сүз еш кына фигыльгә бәйләнә: «өйдән чыкты» сүзтезмәсендә чыкты фигыле кайдан чыкканын ачыклый. «Агачтан ясалды» дигәндә ясалды сүзе предметның нинди материалдан барлыкка килгәнен белдерә. Ә «синнән зуррак» сүзтезмәсендә чыгыш килешендәге сүз чагыштыру мәгънәсен көчәйтә торган сыйфатка бәйләнә.

Чыгыш килешенең кушымчалары һәм кулланылышы

Таблицаны кулланганда башта сүздәге сузыкларның калынмы, нечкәме икәнен билгелә, аннары соңгы авазын тикшер. Соңгы аваз яңгырау яки саңгырау булуына карап -дан/-дән белән -тан/-тән арасыннан сайла. Мисаллар кушымчаның мәгънәсен дә чагыштырырга мөмкинлек бирә.

Разбор задач

1 нче бирем. «Мәктәп», «авыл» сүзләрен чыгыш килешенә куеп, «Мин ___ кайттым» җөмләсен тулыландыр. Монда ике сүзгә дә бер үк кушымча ялганмаска мөмкин, чөнки алар төрле авазларга тәмамлана. Һәр сүзне аерым тикшереп, сузыкларның калынлыгын һәм соңгы авазын билгелибез.

1. «Мәктәп» сүзендәге сузыклар — нечкә, соңгы аваз — саңгырау п.
2. Саңгырау тартыктан соң нечкә -тән варианты килә: мәктәптән.
3. «Авыл» сүзендәге сузыклар — калын, соңгы аваз — яңгырау л.
4. Яңгырау тартыктан соң калын -дан варианты килә: авылдан.

Җавап: «Мин мәктәптән кайттым» яки «Мин авылдан кайттым». Ике очракта да җөмләдәге буш урынга тиешле сүзне һәм кушымчаны бергә куябыз. Кайдан кайтканын белдергән сүз чыгыш килешендә тора.

2 нче бирем. «Ул шәһәрдән килде», «Курчак агачтан ясалган» җөмләләрендә чыгыш килешендәге сүзләрне тап һәм аларның мәгънәсен билгелә. Сүзнең ахырына карап килеш формасын таныйбыз, ә мәгънәне җөмләдәге фигыль белән бәйләнеше аша ачыклыйбыз. Беренче җөмләдә хәрәкәт юнәлеше, икенчесендә предметның ясалу материалы турында сүз бара.

1. «Шәһәрдән» сүзенең ахырындагы -дән кушымчасын табабыз; ул чыгыш килешен күрсәтә.
2. «Килде» фигыленә «кайдан?» соравын куябыз: шәһәрдән килде.
3. «Агачтан» сүзендәге -тан кушымчасын табабыз; ул да чыгыш килеше формасы.
4. «Ясалган» сүзенә «нәрсәдән?» соравын куябыз: агачтан ясалган.

Җавап: шәһәрдән — чыгу урынын, агачтан — курчакның нинди материалдан ясалуын белдерә. Ике сүзнең дә килеше бер үк, ләкин җөмләдәге мәгънәләре төрле. Сорауларны фигыльгә куеп, бу аерманы тикшереп була.

3 нче бирем. «Минем дустым миннән озынрак» җөмләсен аңлат; «мин» сүзенең чыгыш килешендәге формасын билгеләп, кушымчаның ни өчен шулай сайланганын әйт. Җөмләдә дустыңның буе синең буең белән чагыштырыла. Шуңа күрә миннән сүзе урынны түгел, чагыштыруның икенче ягын күрсәтә.

1. Чагыштырыла торган билгене табабыз: озынлык.
2. «Кемнән озынрак?» дип сорыйбыз; җавап — миннән.
3. Мин — миннән формасында чыгыш килешенә куелган.
4. Бу формада -нән кушымчасы кулланыла; нечкә әйтелеш һәм сүзнең килеш формасы аның сайлануына тәэсир итә.

Җавап: миннән — «мин» сүзенең чыгыш килешендәге формасы, ә җөмләдә чагыштыру мәгънәсен белдерә. Дустым миннән озынрак, ягъни аның буе минем буемнан озынрак. Кушымчаның мәгънәсе «озынрак» сүзе белән бәйләнештә ачыла.

Типичные ошибки

Калын һәм нечкә сузыклы сүзләргә бер үк вариантны ялгау — еш очрый торган хата. Аны кушымчаның яңгырашын гына истә калдырып, сүзнең сузыкларына игътибар итмәгәндә ясыйлар. Үзеңне тикшерү өчен сүздәге сузыкларны әйтеп кара: калын булса -дан/-тан, нечкә булса -дән/-тән вариантын эзлә.

Сүзнең соңгы авазын исәпкә алмыйча -дан/-дән яки -тан/-тән куллану да дөрес түгел. Кайчак укучы сузыклар гармониясен тикшерә, ләкин соңгы тартыкның яңгырау яки саңгырау булуын оныта. Кушымчаны язганчы сүзне кычкырып әйт һәм ахыргы авазны билгелә: мәсәлән, китап сүзендә п — саңгырау, шуңа күрә китаптан була.

Сузыкка тәмамланган сүзгә -тан/-тән ялгау яки һәр очракта -н-ле кушымча сайлау дөрес түгел. Бу хата -нан/-нән формаларын барлык сүзләргә бердәй кулланырга кирәк дип уйлаудан туа. Үзеңне тикшергәндә әзер мисалларны чагыштыр: бала — баладан, әни — әнидән, ләкин мин — миннән; кушымчаны сүзнең үз формасына карап сайла.

Чыгыш килешен бары тик «кайдан?» мәгънәсендә генә аңлау җөмләне дөрес аңларга комачаулый. Кушымчаны күрү белән урын эзләү — бу хатаның сәбәбе, чөнки бер үк килеш чыганакны, материалны һәм чагыштыруны да белдерә. Үзеңне тикшерү өчен «кайдан?», «нәрсәдән?», «кемнән зуррак?» сорауларын куеп кара һәм җөмләнең мәгънәсенә туры килгәнен сайла.

Связь с другими темами

Чыгыш килешен аңлау өчен исемнәрне һәм сүзнең соңгы авазын аера белү кирәк. Сузыкларның калын-нечкә гармониясе кушымчаның нинди вариантын сайларга ярдәм итә, ә авазларны тану аның башындагы тартыкны билгели. Башка килешләрне өйрәнгәндә дә кушымчаларны чагыштыру мөһим, чөнки һәр килешнең үз мәгънәсе һәм формасы бар.

Җөмлә төзегәндә чыгыш килеше урынны, чыганакны, материалны яки чагыштыруны төгәл белдерә. Аны фигыльләргә бәйләп кулланырга мөмкин: «өйдән чыкты», «агачтан ясалды». Чагыштыруда ул сыйфатка бәйләнә: «синнән зуррак».

Что запомнить

• Чыгыш килеше «Кайдан?», «Нәрсәдән?» сорауларына җавап бирә.
• Кушымчаның калын яки нечкә варианты сузыклар гармониясенә бәйле.
• Кушымчаның башындагы тартык сүзнең соңгы авазына карап сайлана.
• Сузыкка тәмамланган сүзгә -дан/-дән кушымчасы ялгана; кайбер формаларда -нан/-нән очрый.
• Чыгыш килеше чыгу урынын гына түгел, чыганакны, материалны һәм чагыштыруны да белдерә.
• Кушымчаны дөрес сайлау өчен сүзнең соңгы авазын һәм сузыкларын тикшер.