Җөмлә кисәкләре

Определения и обозначения

Җөмлә кисәге — сүзнең җөмләдәге мәгънәсе һәм башка сүзләр белән бәйләнеше буенча билгеләнә торган вазифасы. Сүзнең нинди кисәк булуы аның җөмләдәге урынына гына бәйле түгел. Бу төшенчә җөмләне мәгънәле өлешләргә дөрес аерырга ярдәм итә.

Ия — җөмләдә сүз кем яки нәрсә турында баруын белдерә торган баш кисәк. Ул гадәттә кем? нәрсә? сорауларына җавап бирә: «Кошлар кайтты» җөмләсендә кошлар — ия. Ияне табу җөмләнең төп геройын яки предметын ачыкларга мөмкинлек бирә.

Хәбәр — ия турында нәрсә хәбәр ителүен белдерә торган баш кисәк. Ул еш кына нишли? нишләде? нишләячәк? сорауларына, кайбер очракта нинди? кем? нәрсә? сорауларына җавап бирә. Хәбәр ия белән бәйләнеп, аның эшен, хәлен яки билгесен күрсәтә.

Иярчен кисәкләр — баш кисәкләрне яки башка җөмлә кисәкләрен ачыклый һәм тулыландыра торган аергыч, тәмамлык, хәл. Алар җөмләгә предметның билгесе, эш-хәлнең объекты һәм шартлары турында өстәмә мәгълүмат бирә. Шуңа күрә иярчен кисәкләр фикерне төгәлрәк һәм киңрәк итеп әйтергә кирәк булганда кулланыла.

Как это устроено

Җөмләдәге сүзләрне кисәкләргә бүлгәндә мәгънәне генә карау җитми, чөнки бер үк сүз төрле җөмләләрдә төрле вазифа үтәргә мөмкин. Сүзнең кайсы кисәк булуын аның нинди сорауга җавап бирүе һәм кайсы сүзгә бәйләнүе күрсәтә. Мәсәлән, «Яшел яфрак» сүзтезмәсендә яшел сүзе яфракның билгесен ачыклый, ә «Яфрак яшел» җөмләсендә ул хәбәр була.

Ия белән хәбәр баш кисәкләр дип атала, чөнки алар җөмләнең үзәген тәшкил итә. Алар бергә грамматик нигезне төзи: ия нәрсә турында сүз баруын, хәбәр шул ия турында нәрсә әйтелүен белдерә. «Балалар уйный» җөмләсендә балалар — ия, уйный — хәбәр; хәбәр ия белән мәгънә һәм грамматик бәйләнеш аша тоташа.

Аергыч предметның билгесен белдерә һәм еш кына исемгә бәйләнә. Ул нинди? кайсы? кемнең? нәрсәнең? сорауларына җавап бирә: «Кызыклы китап» сүзләрендә кызыклы сүзе китап сүзен ачыклый. Аергыч предметның төсен, күләмен, санын, кемгә каравын яки башка билгесен күрсәтә.

Тәмамлык эш-хәлнең кемгә яки нәрсәгә юнәлүен, ягъни объектын белдерә. «Укучы китап укый» җөмләсендә китап — тәмамлык, чөнки уку эшенең объекты китап була; ул нәрсә? соравына җавап бирә. Хәл исә эш-хәлнең урынын, вакытын, рәвешен яки сәбәбен ачыклый: «Укучы китапны китапханәдә укый» җөмләсендә китапны — тәмамлык, китапханәдә — хәл.

Җөмлә кисәкләрен табуның уңайлы тәртибе бар. Башта хәбәрне эзләп, аңа кем? нәрсә? соравын куеп ияне табалар; аннары баш кисәкләргә бәйләнгән сүзләргә сораулар бирәләр. Шулай итеп, һәр сүзнең җөмләдәге вазифасы һәм башка сүз белән бәйләнеше ачыклана.

Җөмлә кисәкләре: мәгънәсе һәм сораулары

Таблицаны кулланганда башта җөмлә кисәгенең мәгънәсен ачыклагыз, аннары аңа туры килгән сорауны сайлагыз. Соңыннан бу сүзнең кайсы сүзгә бәйләнүен тикшерегез: шул бәйләнеш дөрес җавапны расларга ярдәм итә.

Разбор задач

1. «Кошлар кайтты» җөмләсеннән ия белән хәбәрне табыгыз.

Бу җөмләдә ике төп сүз бар, шуңа күрә баш кисәкләрне эзләү уңайлы. Башта эш-хәлне белдергән сүзне табабыз, аннары шул эшне кем яки нәрсә башкаруын сорыйбыз.

1. «Кайтты» сүзе нишләде? соравына җавап бирә, димәк, ул хәбәр.
2. Кем кайтты? — кошлар. Бу сүз ия була.
3. Ия белән хәбәр бергә җөмләнең грамматик нигезен төзи.

Җавап: кошлар — ия, кайтты — хәбәр.

2. «Укучы кызыклы китап укый» җөмләсендә җөмлә кисәкләрен билгеләгез.

Башта хәбәрне табу кирәк, чөнки башка кисәкләрне аңа бәйләп тикшерү җиңелрәк. Аннары эшне башкаручыны һәм эшнең объектын, соңыннан предметның билгесен ачыклыйбыз.

1. «Укый» сүзе нишли? соравына җавап бирә, ул хәбәр.
2. Кем укый? — укучы, димәк, укучы — ия.
3. Укучы нәрсә укый? — китап, шуңа күрә китап — тәмамлык.
4. Нинди китап? — кызыклы китап; кызыклы — аергыч, ул китап сүзенә бәйләнә.

Җавап: укучы — ия, укый — хәбәр, кызыклы — аергыч, китап — тәмамлык.

3. «Кичә безнең сыйныф урманга экскурсиягә барды» җөмләсендәге кисәкләрне билгеләп, аларның бәйләнешен аңлатыгыз.

Бу җөмләдә берничә иярчен кисәк бар, шуңа күрә һәр сүзгә аерым сорау куярга кирәк. Сүзләрнең мәгънәсен генә түгел, кайсы сүзне ачыклавын да тикшерәбез.

1. «Барды» — хәбәр; нәрсә барды? — безнең сыйныф, бу — ия.
2. Кайчан барды? — кичә, ул вакыт хәле һәм барды сүзенә бәйләнә.
3. Кемнең сыйныфы? — безнең; бу аергыч һәм сыйныф сүзен ачыклый.
4. Кая барды? — урманга; бу урын хәле.
5. Нәрсәгә барды? — экскурсиягә; бу тәмамлык, ул бару эшенең максатын яки юнәлешен белдерә.

Җавап: безнең сыйныф — ия, барды — хәбәр, безнең — аергыч, кичә һәм урманга — хәл, экскурсиягә — тәмамлык. Иярчен кисәкләрнең һәрберсе хәбәргә яки ия составындагы исемгә бәйләнгән.

Типичные ошибки

Сүзне җөмләдәге урынына карап кына ия яки хәбәр дип билгеләү — еш очрый торган хата. Укучы баштагы сүзне ия, ахыргы сүзне хәбәр дип уйларга мөмкин, ләкин татар телендә сүз тәртибе үзгәрә ала. Үзеңне тикшерү өчен һәр сүзгә сорау куеп, мәгънәви бәйләнешен ачыкларга кирәк.

Җөмләдәге һәр сүзне аерым җөмлә кисәге дип санау да дөрес түгел. Кайбер ярдәмче сүзләр мөстәкыйль мәгънә белдерми һәм аерым кисәк булмый. Һәр сүзнең җөмләдәге вазифасы бармы, ул сорауга җавап бирәме — шуны тикшерегез.

Аергычны тәмамлык белән бутыйлар, чөнки икесе дә исем белән бәйләнеп килә ала. Аергыч предметның билгесен белдерә, ә тәмамлык эш-хәлнең объектын күрсәтә. «Яшел алма»да яшел — аергыч, «алманы ашады»да алманы — тәмамлык.

Хәлне тәмамлык белән бутатуның сәбәбе — икесе дә еш кына хәбәргә бәйләнә. Хәл эш-хәлнең урынын, вакытын, рәвешен яки сәбәбен, ә тәмамлык эшнең кемгә яки нәрсәгә юнәлүен күрсәтә. «Мәктәпкә китте»дә мәктәпкә — хәл, «дусына хат язды»да дусына — тәмамлык.

Связь с другими темами

Җөмлә кисәкләрен аңлау өчен сүз төркемнәрен һәм сүзләр арасындагы мәгънәви бәйләнешне белергә кирәк. Бу белем сүз тәртибен, тыныш билгеләрен өйрәнгәндә һәм җөмләгә синтаксик анализ ясаганда кулланыла. Соңрак иярчен җөмләләрне һәм кушма җөмләләрне өйрәнгәндә дә җөмлә кисәкләре турындагы төшенчәләр ярдәм итә.

Что запомнить

• Җөмлә кисәген сүзнең җөмләдәге вазифасы һәм башка сүзләр белән бәйләнеше буенча билгелиләр.
• Ия һәм хәбәр — җөмләнең баш кисәкләре.
• Ия белән хәбәр җөмләнең грамматик нигезен төзи.
• Аергыч, тәмамлык һәм хәл — иярчен кисәкләр.
• Аергыч предметның билгесен ачыклый.
• Тәмамлык эш-хәлгә бәйле объектны, хәл эш-хәлнең шартларын белдерә.