Сыйфат дәрәҗәләре

Определения и обозначения

Сыйфат дәрәҗәләре — предмет билгесенең төрле көчтә булуын белдерүче сыйфат формалары. Алар бер үк билгене төрлечә күрсәтергә мөмкин: гадәти итеп, чагыштырып, көчәйтеп яки киметеп. Бу белем предметларны төгәлрәк тасвирларга ярдәм итә. Дәрәҗәне билгеләгәндә сыйфатның формасына гына түгел, мәгънәсенә дә карыйлар.

Гади дәрәҗә — билгенең көчәйтелмичә дә, киметелмичә дә белдерелүе; ул махсус кушымчасыз кулланыла. Мәсәлән, матур, зур, ак сүзләре билгене гадәти рәвештә атый. Бу форма башка дәрәҗәләр белән чагыштырганда башлангыч форма булып тора. Шуңа күрә сыйфатка дәрәҗә кушымчасы яки көчәйткеч сүз кушылмаганын тикшерергә кирәк.

Чагыштыру дәрәҗәсе — бер предметтагы билгенең икенчесенә караганда көчлерәк булуын белдерүче форма. Ул сыйфатка -рак яки -рәк кушымчасы ялганып ясала: зуррак, яшьрәк. Бу форма ике предметны яки ике билгене чагыштырганда кирәк була. Чагыштырыла торган нәрсә җөмләдә аерым әйтелергә мөмкин.

Артыклык дәрәҗәсе билгенең бик көчле булуын, ә кимлек дәрәҗәсе билгенең азрак яки төсмерләп белдерелүен күрсәтә. Иң матур һәм кап-кара — артыклык дәрәҗәсенә, аксыл — кимлек дәрәҗәсенә мисал. Беренчесе билгене көчәйтә, икенчесе аның тулы булмавын яки төсмерен белдерә. Бу аерма сүзнең мәгънәсенә карап аңлашыла.

Как это устроено

Дәрәҗә ясаганда сыйфатның төп мәгънәсе саклана, ә билгенең көче үзгәрә. Мәсәлән, ак, ап-ак һәм аксыл сүзләренең барысы да ак төскә бәйле, ләкин алар төсне төрле дәрәҗәдә белдерә. Бер үк сыйфатның формаларын янәшә куеп карау үзгәрешне күрергә ярдәм итә. Шулай итеп, яңа предмет билгесе түгел, ә шул билгенең көче турында сүз бара.

Гади дәрәҗәдә сыйфат өстәмә кушымчасыз килә һәм билгене гадәти рәвештә атый. Мәсәлән, зур йорт дигәндә йортның зур булуы гына әйтелә, башка йорт белән чагыштыру юк. Шуңа күрә гади дәрәҗәдәге сыйфат нейтраль тасвирлама өчен кулланыла. Сүзгә дәрәҗә кушымчасы яки көчәйткеч сүз өстәлмәгәнен тикшерү аны танырга булыша.

Чагыштыру дәрәҗәсе -рак яки -рәк кушымчасы ярдәмендә ясала. Кушымчаның ике варианты татар телендәге сузыкларның калын һәм нечкә булуы белән бәйле: калын сузыклы сүзгә -рак, нечкә сузыклы сүзгә -рәк ялгана. Мәсәлән, зуррак, матуррак, ләкин яшьрәк дип әйтәбез. Чагыштыруда ике предметның бер билгесе карала, шуңа күрә икенче предметны җөмләдә күрсәтергә мөмкин: Бу өй тегесеннән зуррак.

Артыклык дәрәҗәсе билгенең бик көчле икәнен күрсәтә. Аны иң, бик, үтә кебек аерым көчәйткеч сүзләр белән ясарга була: иң матур, бик зур, үтә биек. Бу сүзләр сыйфатка кушылмый, ә аның янында аерым языла. Шулай ук ап-ак, кап-кара кебек көчәйтелгән формалар бар: аларда сүзнең махсус формасы төснең яки билгенең аеруча көчле булуын белдерә.

Кимлек дәрәҗәсе билгенең тулы күләмдә түгел, ә азрак дәрәҗәдә булуын яки төсмерен күрсәтә. Аксыл сүзендә әйбернең төсе саф ак түгел, ә акка якынрак булып аңлашыла; күксел дә шундый ук төсмер белдерә. Бу формага карап предметның билгесе йомшаграк итеп әйтелә. Шуңа күрә кимлек дәрәҗәсен ачыклау өчен сүзнең нинди төстә яки нинди билгедә булуын күз алдына китерергә кирәк.

Сыйфат дәрәҗәләренең мәгънәсе һәм ясалышы

Таблицаны кулланганда башта сыйфатның нинди мәгънә белдерүен ачыклагыз. Аннары аның кушымчасын яки янындагы сүзне карап, дәрәҗәсен билгеләгез. Мисаллар форманы мәгънә белән бәйләргә ярдәм итә.

Разбор задач

1. Гади дәрәҗә

Бирем: матур, зур, ак сыйфатларын гади дәрәҗәдә языгыз һәм алар белдергән билгене атагыз. Бу биремдә сүзләрне үзгәртергә кирәкме-юкмы икәнен ачыклау мөһим. Аларның өстәмә кушымчасы бармы, шуны тикшерегез. Аннары һәр сүзнең нинди билге белдерүен әйтегез.

1. Сыйфатларны укып чыгабыз: матур, зур, ак.
2. Аларда -рак/-рәк яки кимлекне белдерә торган кушымча юк, көчәйткеч сүз дә бирелмәгән.
3. Димәк, сүзләрнең һәрберсе гади дәрәҗәдә; матур — тышкы күркәмлекне, зур — күләмне, ак — төсне белдерә.

Җавап: матур — күркәмлек билгесе, зур — күләм билгесе, ак — төс билгесе. Өч сыйфат та гади дәрәҗәдә. Алар билгене көчәйтмичә һәм киметмичә атый.

2. Чагыштыру дәрәҗәсе

Бирем: матур һәм зур сыйфатларын чагыштыру дәрәҗәсенә куегыз, һәр форма белән чагыштыру җөмләсе төзегез. Башта кушымча вариантын сайларга кирәк. Аннары чагыштыруның мәгънәсе аңлашылсын өчен җөмләдә ике предметны күрсәтегез. Предметларның бер үк билгесе чагыштырыла.

1. Матур сүзендә калын сузыклар бар, шуңа күрә -рак кушымчасын ялгап, матуррак формасын ясыйбыз.
2. Зур сүзенә дә калын сузыклы -рак варианты ялгана: зуррак.
3. Формаларны җөмләгә куеп, нәрсәнең нәрсә белән чагыштырылуын әйтәбез: Бу бакча күрше бакчадан матуррак. Яңа йорт иске йорттан зуррак.

Җавап: матуррак, зуррак. Җөмләләрдә -рак кушымчасы бер бакчаның икенчесенә караганда матуррак, бер йортның икенчесенә караганда зуррак булуын күрсәтә. Чагыштыруда предметларны атау мәгънәне ачык итә.

3. Дәрәҗәләрне билгеләү

Бирем: бик матур күл, кап-кара төн, аксыл болыт сүзтезмәләрендәге сыйфатларның дәрәҗәләрен билгеләгез һәм җавапны аңлатыгыз. Һәр мисалда сыйфатның янында нинди сүз торуына яки аның нинди формада булуына игътибар итегез. Аннары форма билгене көчәйтәме, киметәме, шуны тикшерегез. Бу алым охшаш күренгән дәрәҗәләрне бутамаска ярдәм итә.

1. Бик матур сүзтезмәсендә бик — аерым көчәйткеч сүз, ул матур билгесенең көчен арттыра. Шуңа күрә матур — артыклык дәрәҗәсендә.
2. Кап-кара формасында билге көчәйтелгән, төннең каралыгы аеруча көчле итеп бирелгән. Бу да артыклык дәрәҗәсе.
3. Аксыл болытта -сыл формасы ак төскә якын төсмерне белдерә. Шуңа күрә аксыл — кимлек дәрәҗәсендә.

Җавап: бик матур — артыклык дәрәҗәсе, кап-кара — артыклык дәрәҗәсе, аксыл — кимлек дәрәҗәсе. Бу мисалларда гади һәм чагыштыру дәрәҗәләре юк. Дәрәҗәне сүзнең мәгънәсенә һәм формасына карап билгеләдек.

Типичные ошибки

-рак һәм -рәк кушымчаларының бер вариантын барлык сыйфатларга да ялгау — еш очрый торган хата. Аны сүзләрнең сузыклары калын яки нечкә булуын исәпкә алмау аркасында ясыйлар. Үзеңне тикшерү өчен сыйфатның соңгы иҗегендәге сузыкка кара: калын сузыклы сүзгә -рак, нечкә сузыклы сүзгә -рәк туры килә. Мәсәлән, зуррак, ләкин яшьрәк.

Иң һәм бик сүзләрен сыйфатның кушымчасы дип санау дөрес түгел. Алар аерым языла торган сүзләр, сыйфатның билгесен көчәйтәләр. Бу ялгышны булдырмас өчен, сүзтезмәдә һәр сүзнең аерым торуын тикшер. Иң матур дигәндә сыйфат — матур, ә иң — артыклык дәрәҗәсен белдерүче көчәйткеч сүз.

Чагыштыру дәрәҗәсен артыклык дәрәҗәсе белән бутарга мөмкин, чөнки икесе дә билгенең гадәти булмавын белдерә. Ләкин матуррак кемнеңдер яки нәрсәнеңдер икенчесенә караганда матуррак булуын күрсәтә, ә иң матур билгене бик көчле итә. Җөмләдә ике предмет чагыштырылса, -рак/-рәк формасын эзләгез. Көчәйткеч сүз яки кап-кара кебек форма булса, артыклык дәрәҗәсен карагыз.

Аксылны гади дәрәҗә дип кабул итү дә хата. Сүзнең нигезе ак булса да, -сыл формасы төснең кимрәк яки төсмерле булуын белдерә. Бу ялгышны тикшерү өчен аксылның саф ак төсне түгел, ә акка якын төсне атавын уйлап карагыз. Мәгънәсе кимүне күрсәтсә, бу — кимлек дәрәҗәсе.

Связь с другими темами

Сыйфатның предмет билгесен белдерүен һәм нинди? кайсы? сорауларына җавап бирүен белү дәрәҗәләр темасын аңларга нигез була. Башта җөмләдәге сыйфатны табып, аның нинди билгене атавын ачыкларга кирәк. Аннары шул билгенең гадәти, көчәйтелгән, киметелгән яки чагыштырылган булуын тикшереп була. Сыйфатның төп формаларын тану кушымчаларны аерырга ярдәм итә.

Сыйфат дәрәҗәләре текстны тасвирлырак төзергә, предметларны чагыштырырга һәм сыйфатларны морфологик яктан тикшерергә кирәк. Мәсәлән, бер үк предметны матур һәм матуррак дип төрлечә тасвирлап була. Сыйфатны тикшергәндә аның предмет билгесен белдерүен һәм нинди дәрәҗәдә торуын аерым әйтәләр. Шулай итеп, дәрәҗәләр грамматик белемне дә, фикерне төгәл белдерүне дә үстерә.

Что запомнить

• Сыйфат дәрәҗәсе билгенең нинди көчтә белдерелүен күрсәтә.
• Гади дәрәҗә махсус кушымчасыз килә.
• Чагыштыру дәрәҗәсенең төп кушымчасы — -рак/-рәк.
• Иң, бик, үтә сүзләре артыклык дәрәҗәсен белдерә.
• Кап-кара кебек формалар билгене көчәйтә.
• Аксыл кебек формалар кимлек яки төсмер белдерә.