«Тотрыклы сүзтезмәләр» сүзлеге

Определения и обозначения

Тотрыклы сүзтезмә, яки фразеологик берәмлек, составы һәм сүзләренең тәртибе гадәттә үзгәрми торган, бөтен килеш бер мәгънә белдергән сүзләр кушылмасы. Аны бер генә сүз кебек кабул итәргә кирәк, чөнки сүзләр аерым түгел, бергәләп мәгънә тудыра.

Фразеологик берәмлекнең мәгънәсе — сүзтезмәдәге аерым сүзләр мәгънәсеннән генә чыгып аңлатып булмый торган уртак мәгънә. Бу төшенчә сүзтезмәне туры мәгънәдә түгел, ә еш кына күчерелмә мәгънәдә аңларга кирәклеген күрсәтә.

Сүзлек мәкаләсе — сүзлеккә кертелгән берәмлек һәм аның турында бирелгән мәгълүмат: мәгънәсе, кулланылышы яки мисалы. Ул кирәкле сүзтезмәне табарга һәм аны дөрес аңларга ярдәм итә.

Контекст — сүзтезмәнең текстта кулланылган урыны. Җөмләдәге башка сүзләр һәм сөйләмнең гомуми эчтәлеге фразеологик берәмлекнең нинди мәгънәдә әйтелгәнен ачыклый.

Как это устроено

Тотрыклы сүзтезмәне ирекле сүзтезмәдән аеру өчен, аның составына һәм мәгънәсенә игътибар итәләр. Ирекле сүзтезмәдә сүзләрне алыштырып була: мәсәлән, «зур йорт» урынына «яңа йорт» дип әйтергә мөмкин. Ә тотрыклы сүзтезмәдә бер сүзне очраклы рәвештә икенчесе белән алыштыру бөтен берәмлекнең гадәти яңгырашын һәм мәгънәсен боза.

Сүзтезмәнең уртак мәгънәсе аерым сүзләрнең мәгънәсенә генә кайтып калмый, чөнки сүзләр бергә кулланылганда яңа мәгънә барлыкка килә. Мәсәлән, «тел тешләү» сүзләрен туры мәгънәдә аңласак, телгә зыян китерү турында уйларга мөмкин. Ә тотрыклы сүзтезмә буларак ул «эндәшмәү, серне ачмау» мәгънәсен белдерә ала.

Сүзлектән кирәкле берәмлекне табу өчен, иң элек сүзтезмәнең төп яки башлангыч сүзен билгелиләр. Сүзлек мәкаләләре гадәттә шул сүз буенча тәртипләнә, шуңа күрә бөтен сүзтезмәне эзләү һәрвакыт нәтиҗә бирмәскә мөмкин. Төп сүз табылгач, аның янында бирелгән сүзтезмәләр арасыннан кирәклесе сайлана.

Сүзлек мәкаләсендәге аңлатманы контекст белән чагыштыру кирәк, чөнки бер үк сүзтезмә төрле җөмләләрдә төрле төсмер белән кулланылырга мөмкин. Контекстта кем турында сүз баруы, нинди вакыйга булуы һәм авторның мөнәсәбәте ачыклана. Шулай итеп, сүзлек гомуми мәгънәне бирә, ә контекст шул мәгънәне конкрет хәлгә бәйли.

Сөйләмдә һәм язуда тотрыклы сүзтезмәне кулланганда аның составын сакларга кирәк, чөнки сүзләрнең берсен үзгәртү аңлашылмаучылык китерә ала. Шулай ук сүзтезмәнең мәгънәсенә туры килгән контекст сайлау мөһим. Урынлы кулланылган фразеологик берәмлек сөйләмне образлы, төгәл һәм тәэсирле итә.

Тотрыклы сүзтезмәне сүзлектән табу һәм аңлау

Таблицаны сулдан уңга таба кулланыгыз: башта сүзтезмәне тексттан табыгыз, аннары аның тотрыклылыгын тикшерегез. Соңыннан төп сүз буенча сүзлектән мәкаләне эзләгез. Иң ахырда сүзлек аңлатмасын җөмләдәге контекст белән чагыштырыгыз.

Разбор задач

1. Тотрыклы сүзтезмәне аеру

Шарт: Бирелгән ике сүзтезмәнең кайсысы тотрыклы икәнен билгеләгез һәм сайлавыгызны аңлатыгыз. Мәсәлән, «китап уку» һәм «тел тешләү» сүзтезмәләрен чагыштырырга мөмкин.

1. «Китап уку» сүзтезмәсендә сүзләр туры мәгънәдә кулланыла: кеше чыннан да китап укый.
2. Аның составын үзгәртеп, «газета уку» яки «мәкалә уку» дип әйтергә мөмкин, һәм төп мәгънә саклана.
3. «Тел тешләү» сүзләрен туры мәгънәдә аңлау бер хәлне белдерә, ләкин тотрыклы берәмлек буларак ул «эндәшмәү» мәгънәсен бирә ала.
4. Сүзләрне ирекле алыштыру бу мәгънәне сакламый, шуңа күрә бердәм мәгънә һәм состав тотрыклылыгы икенче сүзтезмәгә хас.

Җавап: «Тел тешләү» — тотрыклы сүзтезмә, ә «китап уку» — ирекле сүзтезмә. Сайлау сүзтезмәнең күчерелмә мәгънәсе һәм сүзләренең тотрыклы бәйләнеше белән раслана.

2. Сүзлектән мәгънә табу

Шарт: Текстта «тел тешләү» сүзтезмәсе очрады. Аны сүзлектән табып, мәгънәсен языгыз.

1. Башта сүзтезмәнең төп сүзен билгелибез: бу очракта «тел» сүзе.
2. Сүзлектә «тел» сүзен эзлибез һәм аның янында бирелгән тотрыклы сүзтезмәләрне карыйбыз.
3. «Тел тешләү» дигән сүзлек мәкаләсен табып, аңлатмасын укыйбыз.
4. Табылган мәгънәне тексттагы җөмлә белән чагыштырабыз: герой чыннан да телен тешләгәнме, әллә ул эндәшмәгәнме?

Җавап: Контекстка карап, «тел тешләү» «эндәшмәү, сөйләмәү» мәгънәсендә кулланылырга мөмкин. Сүзлек мәкаләсен контекст белән тикшерү дөрес аңлатманы сайларга ярдәм итә.

3. Сүзтезмәне җөмләдә куллану

Шарт: Тотрыклы сүзтезмә кулланылган җөмлә төзегез һәм аның мәгънәсен контекстка таянып аңлатыгыз. «Тел тешләү» сүзтезмәсен кулланыйк.

1. Алдан сүзтезмәнең сүзлектәге мәгънәсен искә төшерәбез: «эндәшмәү, серне ачмау».
2. Шушы мәгънәгә туры килгән хәл сайлыйбыз: мәсәлән, укучы дустының серен башкаларга әйтми.
3. Җөмлә төзибез: «Айдар дустының серен белсә дә, телен тешләде».
4. Җөмләдә сүзтезмәнең туры түгел, күчерелмә мәгънәдә кулланылганын аңлатабыз.

Җавап: «Айдар дустының серен белсә дә, телен тешләде» җөмләсендә сүзтезмә «серне ачмады» дигән мәгънәдә. Бу контекстта сүз физик хәрәкәт турында түгел, ә сөйләмне тыю турында бара.

Типичные ошибки

Тотрыклы сүзтезмәне ирекле сүзтезмә дип кабул итү — сүзләрнең бербөтен мәгънәсен һәм состав тотрыклылыгын исәпкә алмау. Моңа сүзләрне аерым-аерым аңларга гадәтләнү сәбәп була. Үзеңне тикшерү өчен, сүзләрне алыштырып кара һәм төп мәгънә сакланамы, дип сора.

Мәгънәне аерым сүзләрнең туры мәгънәләрен кушып аңлату — фразеологик берәмлектәге күчерелмә мәгънәне күрмәү. Укучы сүзләрнең сүзлектәге беренче мәгънәсенә генә таяна. Җөмләдәге мәгънә туры аңлатмага туры килмәсә, сүзлек мәкаләсен һәм контекстны чагыштыр.

Сүзтезмәне сүзлектә таба алмагач, эзләүне туктату — бөтен берәмлекне генә эзләүдән килеп чыга. Сүзлек мәкаләсендә сүзтезмә төп сүзләренең берсе буенча бирелергә мөмкин. Башлангыч яки төп сүзне билгеләп, эзләүне шул урыннан дәвам ит.

Сүзлек аңлатмасын контекстсыз куллану — җөмләдәге хәлне һәм сүзтезмәнең төсмерен исәпкә алмау. Бер үк аңлатма төрле сөйләм урыннарында төрлечә күренергә мөмкин. Җавап биргәнче, сүзтезмәнең янындагы сүзләрне укып, аңлатма шул җөмләгә туры киләме, дип тикшер.

Связь с другими темами

Бу теманы аңлау өчен сүз, сүзтезмә һәм җөмлә төшенчәләрен белергә кирәк. Шулай ук туры һәм күчерелмә мәгънәне аеру мөһим, чөнки тотрыклы сүзтезмәләр еш кына образлы, күчерелмә мәгънә белдерә.

Фразеологик берәмлекләрне тану текстны тирәнрәк аңларга, сөйләмне баетырга һәм сүзлек белән дөрес эшләргә ярдәм итә. Аларны урынлы куллану фикерне кыска, образлы һәм тәэсирле итеп җиткерергә мөмкинлек бирә.

Что запомнить

• Тотрыклы сүзтезмә бер бөтен мәгънә белдерә.
• Аның составы гадәттә үзгәрми.
• Мәгънәсе аерым сүзләрне генә карап аңлашылмаска мөмкин.
• Сүзлектән эзләгәндә төп сүзне табарга кирәк.
• Сүзлек мәкаләсендәге аңлатманы контекст белән чагыштыр.
• Сүзтезмәне мәгънәсенә туры килгән урында куллан.