Ялгызлык исемнәр

Определения и обозначения

Ялгызлык исем — бер кешене, хайванны, урынны яки башка берәмлекне башкалардан аерып атаучы исем. Мәсәлән, Айсылу, Акбай, Казан һәм Идел — конкрет атамалар. Бу төшенчә бер үк төрдәге күп объект арасыннан берсен төгәл күрсәтергә ярдәм итә.

Уртаклык исем — бертөрле предметларның, кешеләрнең яки күренешләрнең гомуми атамасы. Кыз, шәһәр, елга сүзләре аерым бер затны яки урынны түгел, ә бөтен төркемне белдерә. Аны белү ялгызлык исемнең нәрсә белән аерылып торуын аңларга кирәк.

Кеше исеме — билгеле бер кешене атаучы ялгызлык исем. Исем, фамилия һәм ата исеме шушы төргә керә: Айсылу, Габдулла Тукай, Ринат улы. Алар кешене башкалардан аера, шуңа күрә һәрберсе баш хәрефтән языла.

Географик атама — ил, шәһәр, елга, тау кебек билгеле бер урынны атаучы ялгызлык исем. Казан, Татарстан, Идел һәм Урал конкрет урыннарның атамалары булып тора. Бу термин картада яки текстта очраган урын исемнәрен танырга ярдәм итә.

Как это устроено

Ялгызлык һәм уртаклык исемнәр предметны атау ысулы белән аерыла. Шәһәр сүзе теләсә кайсы шәһәрне белдерә, ә Казан бер конкрет шәһәрне күрсәтә. Димәк, сүзнең ялгызлык яки уртаклык булуы аның нәрсәне төгәл атавына бәйле. Бер үк сүз контекстка карап вазифасын үзгәртә ала: «Казанга бардык» җөмләсендә Казан — урын атамасы, ә «шәһәр матур» дигәндә шәһәр — гомуми атама.

Ялгызлык исемнәр берничә төркемгә бүленә. Кеше исемнәренә Айсылу, Марат, Габдулла Тукай; хайван кушаматларына Актырнак, Мырауҗан; географик атамаларга Казан, Идел, Татарстан керә. Шулай ук бәйрәм, оешма, әсәр кебек башка шәхси атамалар да булырга мөмкин. Төркемнәрне белү сүзнең кемне яки нәрсәне аерып атаганын тизрәк аңларга мөмкинлек бирә.

Ялгызлык исемнәр баш хәрефтән языла, чөнки алар гомуми төркемне түгел, аерым атаманы күрсәтә. Шуңа күрә Айсылу, Габдулла Тукай, Казан һәм Идел сүзләренең беренче хәрефе зур була. Ә кыз, шәһәр, елга сүзләре гомуми мәгънәдә килсә, юл хәрефеннән языла. Баш хәреф конкретлыкны язуда күрсәтүче билге булып хезмәт итә.

Исемнең җөмләдәге вазифасы үзгәрсә дә, ул ялгызлык исем булудан туктамый. Мәсәлән, Казан сүзе «Казан матур» җөмләсендә ия, «Казанны күрдек» җөмләсендә тулыландыручы вазифасында тора, ләкин ике очракта да баш хәреф саклана. Килеш кушымчалары ялгану сүзнең җөмләдәге ролен үзгәртә генә. Шуңа күрә Казанга, Казанның, Иделдә формаларында да баш хәреф югалмый.

Тексттан кеше һәм урын атамаларын табу өчен башта сүзнең мәгънәсенә игътибар итәргә кирәк. Ул бер конкрет кешене яки урынны атыймы, әллә гомуми төркемне генә белдерәме — моны ачыклагыз. Аннары сүзнең баш хәрефтән язылганын тикшерегез, әмма җөмлә башындагы баш хәрефкә генә таянмагыз. Соңгы адымда килеш кушымчасын танырга һәм сүзнең тамыры сакланганын күрергә кирәк.

Ялгызлык һәм уртаклык исемнәрне чагыштыру

Таблицаны кулланганда башта сүзнең нәрсәне атавын ачыклагыз, аннары мәгънәсен һәм язылышын чагыштырыгыз. Конкрет атама булса, аны ялгызлык исем баганасына урнаштырыгыз. Гомуми төркемне белдергән сүз уртаклык исем була.

Разбор задач

1. Ялгызлык исемнәрне табу

Шарт: Бирелгән сүзләр арасыннан ялгызлык исемнәрне табып, аерым языгыз: шәһәр, Казан, елга, Идел, укучы, Айсылу. Монда сүзләрнең баш хәрефенә генә түгел, мәгънәсенә дә карарга кирәк. Бер конкрет затны яки урынны атаган сүзләрне сайлыйбыз.

1. Шәһәр сүзен тикшерәбез: ул теләсә кайсы шәһәрне атый, шуңа күрә уртаклык исем.
2. Казан — бер конкрет шәһәр атамасы, димәк, ялгызлык исем.
3. Елга һәм укучы сүзләре гомуми мәгънәдә, алар уртаклык исемнәр.
4. Идел — конкрет елга исеме, ә Айсылу — билгеле бер кешенең исеме.

Җавап: Казан, Идел, Айсылу. Бу сүзләр баш хәрефтән язылырга тиеш.

2. Баш хәрефне аңлату

Шарт: Җөмләдәге ялгызлык исемнәрне табыгыз һәм баш хәреф белән язылуын аңлатыгыз: «Айсылу Казанга барды». Җөмләдә кеше исеме дә, урын атамасы да бар. Аларны гомуми атамалар белән бутамаска кирәк.

1. Айсылу сүзен табабыз: ул бер конкрет кешене атый, шуңа күрә кеше исеме булган ялгызлык исем.
2. Казанга сүзенең тамыры Казан, ә -га — юнәлеш килеше кушымчасы.
3. Казан конкрет шәһәр атамасы булганлыктан, кушымча ялганса да, баш хәреф саклана.

Җавап: Җөмләдәге ялгызлык исемнәр — Айсылу һәм Казанга. Алар конкрет кеше һәм шәһәрне атаганга баш хәрефтән язылган.

3. Уртаклык исемне конкретлаштыру

Шарт: Уртаклык исемнәрне ялгызлык исемнәргә әйләндереп, җөмләләр төзегез: кыз, шәһәр, елга. Башта һәр гомуми атамага туры килә торган конкрет исем сайларга кирәк. Аннары шул исем белән мәгънәле җөмлә төзибез.

1. Кыз сүзен Айсылу исеме белән алыштырабыз: «Айсылу китап укый».
2. Шәһәр сүзен Казан атамасы белән конкретлаштырабыз: «Казан Идел буенда урнашкан».
3. Елга сүзенә Идел исемен сайлыйбыз: «Идел киң елга».

Җавап: Мөмкин булган вариантлар: Айсылу, Казан, Идел. Өч атама да конкрет затны яки урынны белдергәнгә баш хәрефтән языла.

Типичные ошибки

Барлык исемнәрне дә баш хәрефтән язу — дөрес түгел. Укучылар баш хәрефне мөһим сүзнең билгесе дип уйларга мөмкин, ләкин ул ялгызлык исемнәргә генә хас. Үзеңне тикшерү өчен сүзнең конкрет атамамы, әллә гомуми исемме икәнен сора.

Кеше яки урынны белдергән һәр сүзне ялгызлык исем дип санау — еш очрый торган хата. Шәһәр, елга сүзләре урынны яки объектны гомуми рәвештә атый, ә Казан, Идел конкрет атамалар була. Сүзне башка шундый объектлар белән алыштырып карау аерманы күрсәтә.

Җөмлә башындагы баш хәрефне ялгызлык исем билгесе дип кабул итү дөрес нәтиҗәгә китерми. Җөмлә башындагы уртаклык исем дә баш хәрефтән языла, мәсәлән, «Шәһәр ерак түгел». Үзеңне тикшергәндә сүзнең җөмләдәге урынын да, мәгънәсен дә исәпкә ал.

Исем төрләнгәндә баш хәрефне югалту та хата булып санала. Килеш кушымчасы ялгызлык исемнең җөмләдәге вазифасын үзгәртә, әмма аның конкрет атама булуын үзгәртми. Казанга, Иделдә, Айсылуның сүзләрен тамыры белән бергә тикшереп, баш хәрефнең сакланганын күр.

Связь с другими темами

Бу теманы аңлар өчен исемнең предметны, затны яки күренешне белдерүен һәм уртаклык исемнәрне белү кирәк. Сүзнең гомуми яки конкрет мәгънәсен аера алсаң, ялгызлык исемне дә җиңел табасың. Исемнең мәгънәсе аның язылышын аңлатырга ярдәм итә.

Ялгызлык исемнәрне белү килеш белән төрләнешне өйрәнгәндә дә кирәк. Кушымча ялганганда сүзнең җөмләдәге вазифасы үзгәрә, ләкин баш хәреф саклана. Текст укыганда баш хәрефләрне дөрес куллану да шул кагыйдәгә бәйле.

Что запомнить

• Ялгызлык исем бер конкрет затны яки предметны аерып атый.
• Уртаклык исем бертөрле затларның яки предметларның гомуми атамасы.
• Ялгызлык исемнәр баш хәрефтән языла.
• Кеше исемнәре һәм географик атамалар — ялгызлык исемнәр.
• Килеш кушымчасы ялгызлык исемнең баш хәрефен үзгәртми.