Э, е хәрефләре

Определения и обозначения

Хәреф — авазны язуда күрсәтүче билге; э һәм е хәрефләренең язылышы сүздәге урынына һәм әйтелешенә бәйле. Авазны ишетеп әйтәбез, ә хәрефне күрәбез һәм язабыз. Шуңа күрә язганда сүзнең ничек яңгыравын гына түгел, хәрефнең кайда торуын да исәпкә алырга кирәк. Бу аерма э белән ене дөрес сайларга ярдәм итә.

Э хәрефе татар сүзләрендә гадәттә сүз башында һәм сузык аваздан соң языла: эш, эре, мәсьәлә. Сүз башында ул [э] авазын белдерә, ә сүз уртасында аның язылышы алдагы авазга бәйле. Димәк, эне күргәндә аның сүз башындамы, әллә сузыктан соңмы килүен тикшерергә кирәк. Бу кагыйдә сүзне язганда хәрефне фаразламаска ярдәм итә.

Е хәрефе сүз башында һәм тартык аваздан соң кулланыла: ел, егет, кеше, мәктәп. Сүз уртасында е хәрефенең алдыннан тартык аваз килә, ә сүз башында ул еш кына [йэ] булып әйтелә. Мисалларны чагыштырганда хәрефнең урынын һәм әйтелешен бергә карау мөһим. Шулай эшләсәң, е хәрефен э белән бутамыйсың.

Сүз башындагы е хәрефе еш кына [йэ] авазлар кушылмасын белдерә, ә э хәрефе [э] авазын белдерә: ел — эш. Авазлар кушылмасы — янәшә әйтелә торган ике аваз, бу мисалда [й] һәм [э]. Ел сүзен әйткәндә башта [й] ишетелә, эш сүзендә исә сүз [э] авазыннан башлана. Бу билгеләр ике хәрефнең әйтелештәге аермасын аңларга кирәк.

Как это устроено

Э һәм енең сүз башында ничек әйтелүен аңлау өчен сүзнең беренче авазларына игътибар ит. Э хәрефе сүз башында [э] авазын бирә, ә е еш кына [йэ] дип яңгырый. Бу аерманы эш һәм ел сүзләрен кычкырып әйтеп чагыштырып була. Шулай итеп, беренче хәрефнең язылышы әйтелешнең башлануын күрсәтә.

Татар сүзләрендә э хәрефе сүз башында һәм сузык аваздан соң языла. Сузык авазны әйткәндә һава авыздан иркен чыга; мәсәлән, мәсьәлә сүзендә э алдыннан ә сузыгы килә. Эре сүзендә исә э сүз башында тора. Шуңа күрә сүзнең уртасында э кирәкме-юкмы икәнен белү өчен аның алдындагы авазны тикшерәләр.

Е хәрефе сүз башында һәм тартык аваздан соң языла. Сүз башында ул еш кына [йэ] булып әйтелә, мәсәлән, ел, егет сүзләрендә. Тартыктан соң килгәндә е [э] авазына туры килә: кеше, мәктәп сүзләрендә е хәрефе тартык аваздан соң тора. Шул рәвешле, енең әйтелеше һәм язылышы аның сүздәге урынына бәйле.

Сүзне язганда башта аны әйтеп кара, аннары э яки е хәрефе торган урынны билгелә. Сүз уртасында булса, хәреф алдыннан килгән авазны ачыклап, аның сузыкмы яки тартыкмы икәнен уйла. Соңыннан сайлаган хәрефеңне кагыйдә белән чагыштыр. Бу тәртип әйтелешкә генә таянып хата ясаудан саклый.

Кайбер сүзләр гомуми кагыйдә белән аңлатылмаска мөмкин, аеруча башка телләрдән алынган сүзләр. Аларның язылышын бары тик әйтелешкә карап билгеләү һәрвакыт дөрес нәтиҗә бирми. Кагыйдәгә туры килми кебек тоелган яки шик тудырган сүзне орфографик сүзлектән эзлә. Сүзлек дөрес язылышны тикшерергә ярдәм итә.

Э һәм е хәрефләренең язылышы һәм әйтелеше

Таблицаны кулланганда башта кирәкле хәрефнең сүздәге урынын билгелә. Сүз уртасында хәрефтән алда килгән авазга кара: сузыктан соң э, тартыктан соң е языла. Сүз башында исә э белән енең әйтелешен чагыштыр.

Разбор задач

1. Эш, эт, ел сүзләрендәге беренче хәрефне аңлату

Сүз башындагы э һәм енең нинди авазларны белдерүен чагыштырырга кирәк. Беренче ике сүз э белән, өченчесе е белән башлана. Хәрефнең нинди авазны белдерүен ачыклау өчен сүзләрне әйтеп карыйбыз. Аннары әйтелешне кагыйдә белән тикшерәбез.

1. Эш сүзендә беренче хәреф — э; ул [э] авазын белдерә.
2. Эт сүзендә дә беренче хәреф э, ул [э] дип әйтелә.
3. Ел сүзендә беренче хәреф е; сүз башында ул еш кына [йэ] булып яңгырый.

Җавап: эш һәм эт сүзләрендә э [э] авазын белдерә, ә ел сүзендәге е еш кына [йэ] авазлар кушылмасын белдерә. Димәк, сүз башындагы е белән эне бертөрле укырга ярамый. Сүзләрне әйтеп карау аларның аермасын ишетергә мөмкинлек бирә.

2. Кеше, эре, мәктәп сүзләрендә хәреф сайлау

Бирелгән сүзләрдә э яки е хәрефенең ни өчен язылганын аңлатабыз. Моның өчен сүзнең башын һәм хәреф алдыннан килгән авазны табабыз. Әгәр хәреф сүз уртасында булса, алдагы авазның сузыкмы, тартыкмы икәнен ачыклыйбыз. Бу тикшерү хәрефне кагыйдә буенча сайларга ярдәм итә.

1. Кеше сүзендә е сүз уртасында, аның алдыннан ш тартыгы килә; шуңа күрә е языла.
2. Эре сүзендә э сүз башында тора; сүз башында э хәрефе [э] авазын белдерә.
3. Мәктәп сүзендә е хәрефе т тартыгыннан соң килгәнгә языла.

Җавап: кеше һәм мәктәп сүзләрендә е тартыктан соң килгән, ә эре сүзендә э сүз башында тора. Һәр мисалда хәрефнең урынын һәм алдыннан килгән авазны тикшердек. Шул билгеләр язылышны кагыйдә белән аңлата.

3. Буш урынга э яки е хәрефен кую

Сүзләрдә буш урын калдырылганда дөрес хәрефне сайларга кирәк. Башта сүзне әйтеп кара, әмма әйтелешкә генә таянма. Аннары хәреф сүз башындамы, әллә сүз уртасындамы икәнен билгелә. Ахырда урынга һәм алдагы авазга туры килгән кагыйдәне куллан.

1. Сүз башындагы буш урынга э яки е куяр алдыннан беренче хәрефнең әйтелешен тикшер: [э] булса э, еш ишетелгән [йэ] булса е кирәк.
2. Сүз уртасында буш урын булса, аннан алдагы авазны ачыкларга кирәк.
3. Сузык аваздан соң э, тартык аваздан соң е языла; сайлаган хәрефне сүзлек яки кагыйдә белән тикшер.

Җавап: һәр сүздә хәреф сүз башындамы, әллә сүз уртасындамы икәнен ачыклап, аннары кагыйдәне кулланырга кирәк. Биремдәге сүзләр билгеле булганда буш урыннарга шул тикшерү нигезендә э яки е куеп күчереп яз. Шикле яки алынма сүз очраса, аның язылышын сүзлектән кара.

Типичные ошибки

Сүз башындагы ене һәрвакыт [э] дип уку — хата: ел сүзендә е еш кына [йэ] булып әйтелә. Моны хәрефне күреп кенә түгел, сүзне кычкырып әйтеп тикшермәгәндә ясыйлар. Үзеңне тикшерү өчен сүзне әйт һәм башында [й] ишетеләме икәнен тыңла. Енең сүз башындагы әйтелеше һәрвакыт бер үк булмаска мөмкинлеген дә истә тот.

Э белән ене бары тик әйтелешкә карап алыштыру да дөрес түгел, чөнки язылышта хәрефнең сүздәге урыны исәпкә алына. Кеше һәм мәктәп сүзләрендәге е тартыктан соң килә, ә эре сүзендә э башта тора. Хатаны булдырмас өчен хәрефнең урынын аерым билгелә. Аннары аның алдыннан килгән авазны тикшереп, кагыйдә белән чагыштыр.

Сүз уртасында сузык аваздан соң е язу кагыйдәгә туры килмәскә мөмкин: татар сүзләрендә бу урында э кулланыла. Мондый хатаны сүзнең башына гына игътибар итеп, алдагы авазны тикшермәгәндә ясыйлар. Хәреф алдыннан килгән авазны аерып әйт һәм аның сузыкмы, тартыкмы икәнен билгелә. Аннары кирәкле хәрефне кагыйдә буенча сайла.

Алынма сүзнең язылышын гомуми кагыйдә белән генә билгеләү дә хаталы булырга мөмкин. Кагыйдәгә туры килмәгән очракны күреп тә сүзлеккә карамау хатаны калдыра. Сүзнең алынма булуына яки язылышына шикләнсәң, орфографик сүзлекне ач. Андагы язылышны күчереп яз һәм үзең сайлаган хәреф белән чагыштыр.

Связь с другими темами

Э һәм е хәрефләрен дөрес сайлахын тулд сузык һәм тартык авазларны, аваз белән хәреф арасындагы аерманы белергә кирәк. Бу тема татар әлифбасы һәм сүзләрне дөрес язу кагыйдәләре белән бәйле. Кагыйдә диктант язганда һәм текстны күчереп алганда кулланыла. Алынма сүзләрне өйрәнгәндә орфографик сүзлек белән эшләү дә кирәк.

Что запомнить

• Э һәм е — аерым хәрефләр.
• Сүз башындагы э гадәттә [э] авазын белдерә.
• Сүз башындагы е еш кына [йэ] булып әйтелә.
• Татар сүзләрендә э хәрефе сүз башында һәм сузык аваздан соң языла.
• Е хәрефе сүз башында һәм тартык аваздан соң очрый.
• Шикле һәм алынма сүзләрнең язылышын сүзлектән тикшерергә кирәк.