X, һ хәрефләре

Определения и обозначения

Х хәрефе — татар телендә [х] авазын белдерүче хәреф. Ул, мәсәлән, хат, халык, бәхет сүзләрендә языла. Х авазын әйткәндә телнең арткы өлеше күтәрелә, шуңа күрә ул калынрак яңгырый. Бу хәрефне тану сүзне дөрес уку һәм язу өчен кирәк.

Һ хәрефе — татар телендә [һ] авазын белдерүче хәреф. Ул һава, һәр, һөнәр сүзләрендә очрый. Һ авазын [х] белән бер үк итеп әйтергә ярамый: ул тамакта ясала һәм җиңелрәк яңгырый. Һәм шуңа охшаш сүзләрдә бу хәрефне дөрес сайлау сүзнең язылышын саклый.

[х] авазы — телнең арткы өлешендә ясалучы саңгырау тартык аваз. Саңгырау аваз әйткәндә тавыш ярылары тибрәнми, шау гына ишетелә. Бу авазны х хәрефе белән күрсәтәбез: халык, рәхмәт, бәхет. Аны [һ] авазыннан аеру сүзләрне дөрес танырга ярдәм итә.

[һ] авазы — тамакта ясалучы саңгырау тартык аваз. Аны әйткәндә һава тамак аша җиңелрәк чыга, шуңа күрә тавышы [х] кебек калын булмый. [һ] авазы һ хәрефе белән языла: һава, һөнәр, шәһәр. Бу билгене белү ишеткән авазны язуда дөрес күрсәтергә мөмкинлек бирә.

Как это устроено

Х һәм һ авазларының аермасы аларны әйткәндә тел һәм тамакның төрлечә эшләвенә бәйле. [х] телнең арткы өлеше катнашында ясала, ә [һ] тамакта барлыкка килә. Шуңа күрә бер үк төрле шау ишетелсә дә, авазларның яңгырашы аерыла. Аларны дөрес әйтү өчен хәрәкәтне сизеп, сүзне ашыкмыйча кабатларга була.

Сүзне кычкырып укыганда [х] калынрак, ә [һ] җиңелрәк яңгырый. Мәсәлән, халык сүзендә телнең арткы өлешендә ясалган аваз ишетелә, һава сүзендә исә тамактан чыккан аваз бар. Бу аерманы ишетүгә өйрәнү өчен сүзләрне парлап әйт: халык — һава, хат — һәр. Авазның ничек яңгыравын ишетү хәрефне сайларга ярдәм итә, ләкин язылышны сүзнең дөрес үрнәге белән дә тикшерергә кирәк.

Х хәрефе булган сүзләрнең язылышын һәм мәгънәсен бергә истә калдыр: хат — язма хәбәр, халык — кешеләр төркеме. Рәхмәт — рәхмәт белдерү сүзе, бәхет — шатлыклы, уңышлы хәл. Бу сүзләрдә [х] авазы бар, шуңа күрә х языла. Мәгънәне белү сүзне танып, аны охшаш яңгырашлы башка сүзләрдән аерырга булыша.

Һ хәрефе һава, һәр, һөнәр, шәһәр, әһәмият сүзләрендә языла. Һава — без сулый торган катнашма; һәр сүзе «барысы да» яки «һәрбер» мәгънәсен белдерә. Һөнәр — кешенең хезмәт эшчәнлеге, шәһәр — зур торак урын, әһәмият — нәрсәнеңдер мөһимлеге. Сүзләрне мәгънәләре белән өйрәнү һ хәрефен кирәкле урында истә калдыра.

Сөйләмдә [х] һәм [һ] авазлары кайчак бер-берсенә якын ишетелергә мөмкин, ә рус теленең тәэсире аларны бутарга этәрә. Ләкин охшаш яңгыраш язылышны үзгәртми: һәр сүзнең үз дөрес үрнәге бар. Шик туганда сүзнең мәгънәсен уйла, авазны ачык итеп әйт һәм сүзлектән тикшер. Шулай эшләү ишетүдәге икеләнүнең хаталы хәрефкә әйләнүен булдырмый.

Татар телендә х һәм һ хәрефләренең кулланылышы

Таблицаны кулланганда башта сүздәге авазны әйтеп кара, аннары хәрефнең ясалу урынын һәм мисалларны чагыштыр. Сүзнең язылышы шикле булса, аның дөрес үрнәген тикшер. Таблица авазларны аерырга ярдәм итә, ләкин сүз мәгънәсен аңлау да кирәк.

Разбор задач

Бирем: бирелгән сүзләрдә х яки һ хәрефен куеп языгыз һәм сүзләрне кычкырып укыгыз: _алык, _ава, рә_мәт, _өнәр, бә_ет, һәр_әл.

1. Буш урынлы һәр сүзне эчтән укып кара һәм нинди мәгънәле сүз килеп чыгуын уйла. Мәсәлән, халык — кешеләр, һава — без сулый торган катнашма.
2. Сүздәге тартыкны әйтеп кара: калынрак [х] ишетелсә, х яз; җиңелрәк [һ] булса, һ яз. Үрнәк сүзләр белән чагыштыр: хат һәм һава.
3. Хәрефләрне куеп, сүзләрне тулысынча укы һәм мәгънәләре белән тикшер. Соңгы сүзне һәрхәл дип укырга кирәк: һәрхәлдәге х авазы да х хәрефе белән языла.

Җавап: халык, һава, рәхмәт, һөнәр, бәхет, һәрхәл.

Бирем: сүзләрне ике төркемгә бүлегез һәм һәр төркемгә баш исем куегыз: хәреф, һава, халык, шәһәр, хөрмәт, һөнәр, бәхет, һәркем.

1. Сүзләрне чиратлап укы һәм х яки һ хәрефенең кайда торуын тап. Мәсәлән, хәреф һәм хөрмәт сүзләре х белән башлана, ә шәһәр сүзенең уртасында һ бар.
2. [х] авазы булганнарны бер төркемгә, [һ] авазы булганнарны икенчесенә яз. Төркемнәргә «Х хәрефе булган сүзләр» һәм «Һ хәрефе булган сүзләр» дип исем бир.
3. Баш исемнең сүз мәгънәсен түгел, ә сүздәге хәрефне күрсәтүен тикшер. Шулай итеп, исемнәр ике төрле авазны чагыштырырга мөмкинлек бирә.

Җавап: Х хәрефе булган сүзләр — хәреф, халык, хөрмәт, бәхет. Һ хәрефе булган сүзләр — һава, шәһәр, һөнәр, һәркем.

Бирем: җөмләләрне күчереп языгыз, х һәм һ хәрефләренең дөрес язылышын тикшерегез һәм бу хәрефләр кергән сүзләрнең мәгънәсен аңлатыгыз: «Һәр һөнәрнең үз остасы бар. Халык хөрмәт иткән кешене онытмый.»

1. Башта җөмләләрне тулы килеш укы һәм х, һ булган сүзләрне тап. Бу җөмләләрдә һәр, һөнәр, халык, хөрмәт сүзләре бар.
2. Һәр һәм һөнәр сүзләрендә [һ] әйтелә, шуңа күрә һ яз; халык һәм хөрмәт сүзләрендә [х] бар, аларда х яз. Хәрефләрне җөмләдәге сүзләрнең мәгънәсе белән бергә тикшер.
3. Сүзләрне җөмләгә күчереп яз, аннары укып кара һәм дүрт сүзнең дә хәрефләрен яңадан чагыштыр. Бу адым күчереп язганда хәрефне төшереп калдырмаска ярдәм итә.

Җавап: «Һәр һөнәрнең үз остасы бар. Халык хөрмәт иткән кешене онытмый.» Һәр һәм һөнәр — һ хәрефе белән, халык һәм хөрмәт — х хәрефе белән языла.

Типичные ошибки

Х һәм һ хәрефләрен бер үк аваз дип санау — еш очрый торган хата. Алар охшаш ишетелгәнгә, укучы бер хәрефне икенчесе белән алыштырырга мөмкин. Үзеңне тикшерү өчен авазны әйткәндә телнең арткы өлеше катнашамы, әллә тамактан чыгамы икәнен сизеп кара. [х] һәм [һ] ны аерым әйтү язылышны аңларга ярдәм итә.

Һава, һөнәр, һәр сүзләрендә һ урынына х язу да дөрес түгел. Моңа авазларның тиз сөйләмдә якынаюы һәм сүзнең язылышын тикшермәү сәбәп бола. Сүзләрне кычкырып әйт, мәгънәсен искә төшер, аннары үрнәк белән чагыштыр. Бу сүзләрдә һ хәрефе язылуын истә тот.

Халык, хат, бәхет сүзләрендә х урынына һ кую авазны дөрес танымаска бәйле. [х] телнең арткы өлешендә ясала һәм бу сүзләрдә ачык ишетелә. Сүзне әкрен әйтеп, халык һәм һава кебек мисаллар белән чагыштыр. Кирәк булса, дөрес язылышын сүзлектән тикшер.

Хәрефләрне дөрес күчереп язган укучы да сүзләрне әйткәндә аларны бутарга мөмкин. Бу хата язылышка гына карап, авазны тыңламаганда килеп чыга. Үзеңне тикшер: х һәм һ булган сүзләрне кычкырып укы, авазларны төгәл әйт. Язу белән әйтелешне бергә күнектерү хатаны киметә.

Связь с другими темами

Сүз төзелеше һәм иҗекләр турындагы белемнәр х белән һ авазларын сүзнең кайсы өлешендә ишетүне табарга ярдәм итә. Тартык авазларны өйрәнгәндә аларның саңгырау булуын һәм төрле урында ясалуын чагыштырасың. Фонетик анализда [х] һәм [һ] авазларын, аваз-хәреф анализында исә аларны белдерүче х һәм һ хәрефләрен күрсәт. Бу белемнәрне диктантта, күчереп язуда һәм татарча сөйләгәндә куллан.

Что запомнить

• Х һәм һ — ике төрле тартык авазны белдерүче хәрефләр.
• Х авазы телнең арткы өлешендә, һ авазы тамакта ясала.
• Х хәрефе белән язылучы сүзләрне һ хәрефе белән алыштырырга ярамый.
• Һ хәрефе татар телендәге һава, һәр, һөнәр кебек сүзләрдә языла.
• Рәхмәт, шәһәр, бәхет сүзләрендә х хәрефе языла.
• Х һәм һ хәрефләрен дөрес язу өчен авазны әйтеп, сүзнең мәгънәсен һәм үрнәген тикшерергә кирәк.