"Татарский язык (Татар теле) учебник для образовательных организаций с обучением на русском языке, для изучающих татарский язык как родной (на русском и татарском языках) (в 2 частях)", Мияссарова И.Х., Файзрахманова К.Ф.
Ю хәрефе татар телендә сүзнең төрле урыннарында төрлечә әйтелә. Ул кайбер очракларда [йу] яки [йү] аваз кушылмасын, ә кайбер сүзләрдә бер сузык авазны белдерә. Шуңа күрә сүзне укыганда Ю хәрефенең алдыннан нинди аваз килгәненә һәм ул сүз башындамы, сузыктан соңмы, тартыктан соңмы торуына карарга кирәк. Бу кагыйдә сүзләрне дөрес укуга, иҗекләргә бүлүгә һәм аваз-хәреф анализын төгәл ясарга ярдәм итә.
Текст подготовлен нейронной сетью по теме параграфа и не заменяет учебник — важные факты и формулировки сверяйте с ним.
Ю хәрефе — татар әлифбасындагы хәреф. Ул сүздәге урынына карап төрле авазларны белдерә. Шуңа күрә Ю-не дөрес уку өчен аның сүз башындамы, сузыктан соңмы, тартыктан соңмы килүен ачыкларга кирәк.
[йу] аваз кушылмасы — [й] һәм [у] авазларының бергә әйтелеше. Ю хәрефе сүз башында яки сузык аваздан соң килгәндә шундый кушылманы белдерә ала. Бу төшенчә Ю хәрефен бер генә аваз дип ялгыш санаудан саклый.
[йү] аваз кушылмасы — [й] һәм [ү] авазларының кушылуы. Ул кайбер татар сүзләрендә сүз башындагы Ю хәрефе аша белдерелә. Аны тану сүзне дөрес әйтергә һәм авазлар санын төгәл билгеләргә ярдәм итә.
Ю хәрефенең әйтелеше аның сүздәге урынына бәйле, чөнки күрше авазлар әйтелеш вакытында бер-берсенә йогынты ясый. Сүзне укыганда хәрефнең исемен генә кабатлау дөрес түгел: сүздә ишетелгән авазларны аерырга кирәк. Шуңа күрә башта Ю-нең урынына, аннары аның чын әйтелешенә кара.
Сүз башындагы Ю хәрефе [йу] яки [йү] булып әйтелә ала. Мәсәлән, юл сүзендә [йул], юкә сүзендә [йүкә] авазлары ишетелә. [Й] авазының кушылмага керүе сүз башында сузыкка күчүне уңайлы итә.
Сузык аваздан соң килгән Ю дә [йу] яки [йү] кушылмасын белдерергә мөмкин. Мәсәлән, аю сүзен әйткәндә [а-йу] авазлары ишетелә. Шуңа күрә ике хәреф янәшә торса да, әйтелештә өч аваз булырга мөмкин: а-ю хәрефләренә [а-йу] авазлары туры килә.
Тартык аваздан соң килгән Ю-нең әйтелеше башкача була: ул еш кына бер сузык аваз булып ишетелә. Бу очракта Ю алдыннан килгән тартык аның әйтелешен билгеләргә ярдәм итә, һәм [й] аерым ишетелми. Димәк, язудагы хәрефләр саны белән әйтелештәге авазлар саны һәрвакыт бер үк булмый.
Дөрес уку өчен сүзне башта тулысынча кычкырып әйт, аннары Ю хәрефенең урынын билгелә һәм ишетелгән авазларны сана. Иҗекләргә бүлгәндә Ю хәрефен үзеннән алдагы тартыктан аерып калдырырга ярамый, чөнки алар бергә әйтелә. Юлдан юлга күчергәндә дә хәрефне ялгыз калдырмыйча, иҗек төзелешен сакларга кирәк.
| Ю хәрефенең урыны | Белдергән авазлар | Мисал | Игътибар итәргә |
|---|---|---|---|
| Сүз башында | [йу] яки [йү] | юл [йул], юкә [йүкә] | [й] авазын да ишетергә кирәк |
| Сузык аваздан соң | [йу] яки [йү] | аю [айу] | Ю ике аваз кушылмасын белдерә ала |
| Тартык аваздан соң | Күп очракта бер сузык аваз | сүзнең әйтелешен тыңларга | [й] аерым ишетелмәскә мөмкин |
| Авазларны сүздә тикшерү | Сүзнең әйтелешенә карап | Ю урынын һәм күрше авазны билгеләү | Хәрефләр һәм авазлар саны туры килмәскә мөмкин |
Таблицаны кулланганда иң элек Ю хәрефенең кайда торуын тап. Аннары сүзне кычкырып әйтеп, ишетелгән авазларны таблицадагы очрак белән чагыштыр. Шикләнсәң, Ю алдыннан килгән авазны аерым билгелә.
Шарт: Ю хәрефе сүз башында килгән ике сүзне укы һәм нинди авазлар ишетелүен билгелә. Мисал итеп юл һәм юкә сүзләрен алыйк. Биредә Ю-нең бер үк хәреф булса да, ике төрле кушылма белдерә алуын күрергә кирәк.
Җавап: юл — [йул], юкә — [йүкә]. Беренче сүздә [йу], икенчесендә [йү] аваз кушылмасы бар.
Шарт: Сузык аваздан соң килгән Ю хәрефе булган сүзләрне күчереп яз һәм Ю белдергән авазларны билгелә. Мисал итеп аю сүзен карыйк. Максат — Ю алдыннан килгән сузык авазны онытмыйча, бөтен сүзнең әйтелешен тикшерү.
Җавап: аю сүзендә Ю сузык аваздан соң килгән һәм [йу] кушылмасын белдергән. Сүздә [а-йу] авазлары ишетелә, шуңа күрә хәрефләр һәм авазлар саны бертигез түгел.
Шарт: Бирелгән сүзләрдә Ю хәрефенең урынын билгелә, аларны дөрес укы һәм Ю белдергән авазларга карап төркемнәргә бүл. Моның өчен сүзләрне, мәсәлән, юл, юкә, аю һәм тартыктан соң Ю килгән сүз төренә аерабыз. Төркемләүдә язылышка гына түгел, әйтелешкә дә таянырга кирәк.
Җавап: юл һәм аю сүзләрендә [йу] кушылмасы, юкә сүзендә [йү] кушылмасы бар. Тартык аваздан соң килгән Ю сүзләре аерым төркемгә керә, чөнки анда ул еш кына бер сузык аваз булып әйтелә.
Ю хәрефен һәр сүздә бер үк итеп уку — киң таралган хата. Аны сүз башында да, тартыктан соң да бер үк [йу] дип әйтәләр, чөнки хәрефнең урынына карамыйлар. Үзеңне тикшерү өчен Ю алдыннан килгән авазны тап һәм сүзне кычкырып әйт.
Ю хәрефен һәрвакыт бер авазга тиңләү дә дөрес түгел. Кайбер очракларда ул [йу] яки [йү] кебек ике аваз кушылмасын белдерә. Сүздә [й] авазы ишетеләме-юкмы икәнен аерым тикшер.
Хәреф белән авазны бер төшенчә дип санау аваз-хәреф анализын бозә. Хәрефне язабыз һәм күрәбез, авазны әйтәбез һәм ишетәбез; бер хәреф ике авазга да туры килергә мөмкин. Санау вакытында язылган билгеләрне һәм әйтелгән авазларны аерым исәплә.
Ю хәрефе алдыннан килгән авазны исәпкә алмау да ялгыш нәтиҗәгә китерә. Сүзнең башында, сузыктан соң һәм тартыктан соң килгән Ю бер үк төрле укылмый. Тикшерүнең уңайлы тәртибе: урынны билгеләү, сүзне әйтү, аннары авазларны санау.
Ю хәрефен аңлау өчен сүздәге сузык һәм тартык авазларны таный белергә кирәк. Бу белем хәреф белән авазны аеруга нигезләнә, чөнки аларның саны кайвакыт туры килми.
Сузык һәм тартык авазларның үзлекләрен белү Ю-нең ни өчен төрлечә әйтелүен аңлата. Кагыйдәне сүзләрне дөрес укуда, язуда һәм аваз-хәреф анализында кулланырга мөмкин.
Ю хәрефе ничә аваз белдерә ала?
Ю хәрефе сүздәге урынына карап ике аваз кушылмасын — [йу] яки [йү] — белдерә ала. Тартык аваздан соң килгәндә ул бер сузык аваз булып та әйтелергә мөмкин.
Ю хәрефенең әйтелеше сүздәге урынына бәйлеме?
Әйе, бәйле. Сүз башында һәм сузык аваздан соң Ю гадәттә [йу] яки [йү] булып ишетелә, ә тартык аваздан соң әйтелеше үзгәрә.
Сүз башындагы Ю хәрефе ничек укыла?
Сүз башындагы Ю хәрефе ике аваз кушылмасын белдерә: [йу] яки [йү]. Мәсәлән, юл сүзендә [йу], ә юкә сүзендә [йү] авазлары ишетелә.
Хәреф белән авазның аермасы нәрсәдә?
Хәрефне язабыз һәм күрәбез, ә авазны әйтәбез һәм ишетәбез. Бер хәреф кайбер очракларда ике аваз кушылмасын белдерә ала, шуңа күрә хәрефләр саны белән авазлар саны һәрвакыт тигез булмый.
Ю хәрефе булган сүзне авазларга ничек аерырга?
Башта Ю хәрефенең сүздәге урынын билгелә, аннары сүзне кычкырып әйтеп, ишетелгән авазларны аер. Ул [йу] яки [йү] булса, ике авазны да исәпкә ал; тартыктан соң бер сузык булып әйтелсә, шул авазны билгелә.
Ю хәрефе
