Бир учурлу ла кöп учурлу сöстöр

Определения и обозначения

Бир учурлу сӧс — бир гана лексикалык маанини билдирген сөз. Мындай сөз бир түшүнүктү так атап, адатта башка маанилерге бөлүнбөйт. Бул түшүнүк сөздүн жалпы маанилеринин санын аныктоо үчүн керек, анткени анын бир сүйлөмдө бир жолу колдонулушу эсепке алынбайт.

Кӧп учурлу сӧс — бири-бири менен байланышкан бир нече лексикалык мааниге ээ сөз. Маанилер бир негизги түшүнүктөн тарайт, бирок контекстке жараша ар башкача көрүнөт. Бул термин бир эле сөздүн маанилик мүмкүнчүлүгүн туура түшүндүрүүгө жардам берет.

Түз маани — сөздүн затты же көрүнүштү түздөн-түз атаган негизги мааниси. Мисалы, «баш» адамдын дене мүчөсүн билдирсе, бул түз маани болот. Түз маани көп учурда башка, өтмө маанилердин башаты болуп саналат.

Өтмө маани — окшоштукка, милдетке же байланышка негизделип пайда болгон экинчи маани. Сөз мындай учурда өзүнүн түз маанисинен башка түшүнүктү билдирет. Өтмө маанини табуу үчүн сөз айкашын толук окуп, нерселердин кандай байланышы бар экенин текшерүү зарыл.

Как это устроено

Сөздүн мааниси анын эмнени атап жатканын билдирет, бирок так мааниси сүйлөмдө гана ачылат. Себеби бир сөз ар башка нерселерди же аракеттерди билдирип калышы мүмкүн. Сөз айкашы жана бүтүндөй контекст кайсы түшүнүк жөнүндө сөз болуп жатканын көрсөтөт.

Бир учурлу сӧстӧр адатта бир түшүнүктү так атагандыктан, илимий, кесиптик жана терминологиялык лексикада көп кездешет. Илимде же кесипте түшүнүктөрдү чаташтырбоо керек, ошондуктан мындай сөздөрдүн мааниси тар жана туруктуу болот. Мисалы, атайын термин белгилүү бир предметти же процессти гана аташы мүмкүн.

Кӧп учурлу сӧстӧрдө бир негизги маани менен ага байланышкан бир нече өтмө маани болот. Негизги маани адатта түз мааниде колдонулат, ал эми жаңы маанилер ошол түшүнүктүн белгилерине таянып жаралат. Ошондуктан көп маанилүү сөздүн маанилерин өзүнчө эмес, бир бүтүн маанилик тармак катары кароо керек.

Өтмө маани нерселердин окшоштугу, аткарган кызматы, формасы же жайгашуусу аркылуу түзүлөт. Мисалы, адамдын дене мүчөсү менен буюмдун ошол сыяктуу бөлүгү бир эле аталышка ээ болушу мүмкүн. Мындай өтүү сөздү кыска жана таасирдүү колдонууга шарт түзөт.

Кӧп учурлу сӧстүн кайсы мааниде колдонулганын сөз айкашы жана бүтүндөй сүйлөм аныктайт. Эгер сөздүн ар башка маанилери бири-бири менен түшүндүрүлбөсө, анда алар көп маанилүүлүк эмес, омонимдүүлүк болушу мүмкүн. Ошондуктан маанилердин ортосунда тарыхый же маанилик байланыш бар-жогун текшерүү зарыл.

Бир учурлу жана көп учурлу сөздөрдү салыштыруу

Таблицаны колдонгондо адегенде сөздүн бардык мүмкүн болгон маанилерин аныктаңыз. Андан кийин алардын бир негизги мааниге байланышын жана контекстте кандайча өзгөрөрүн салыштырыңыз. Маанилер байланышпаса, сөздү көп маанилүү деп шашып айтууга болбойт.

Разбор задач

1. Сөздөрдү бөлүштүрүү

Берилген сөздөрдү бир учурлу жана көп учурлу сөздөргө бөлүү керек. Адегенде ар бир сөздүн сөздүктөгү маанилерин эске алабыз. Негизги өлчөм — маанилердин саны жана алардын өз ара байланышы.

1. Сөздүн бир гана түшүнүктү атаган-атабаганын текшеребиз.
2. Эгер бир нече маани болсо, алардын ортосунда окшоштук же башка байланыш бар-жогун табабыз.
3. Бир маани болсо — бир учурлу, байланышкан бир нече маани болсо — көп учурлу деп бөлөбүз.

Жооп: так маанилүү термин бир учурлу сөзгө, ал эми бир негизги мааниден тараган маанилери бар сөз көп учурлу сөзгө кирет. Бөлүштүрүүнүн негизи сөздүн сүйлөмдөгү бир жолку колдонулушу эмес, анын жалпы лексикалык маанилери болуп саналат.

2. «Баш» сөзүнүн маанилерин аныктоо

«Баш» катышкан сөз айкаштарын окуп, ар биринде кандай маани берилгенин ажыратуу керек. Бул үчүн сөздүн түз маанисин адамдын дене мүчөсү катары алып, калган маанилерди ошого салыштырабыз. Контекст маани менен түз же өтмө экенин көрсөтөт.

1. «Адамдын башы» дегенде сөз дене мүчөсүн түз атагандыктан, бул түз маани.
2. «Тоонун башы» дегенде жогорку бөлүк адамдын башына жайгашуусу боюнча окшоштурулган, демек, бул өтмө маани.
3. «Иштин башы» дегенде башталыш түшүнүгү берилет; ал баштын биринчи же жогорку орунда турушу менен байланышкан өтмө маани.
4. Ар бир айкаштагы сөздөрдү карап, ошол контекстке туура келген түшүндүрмөнү тандайбыз.

Жооп: «Баш» көп учурлу сөз, анткени анын маанилери өз ара байланышта. Адамдын дене мүчөсү жөнүндөгү маани түз, ал эми тоонун жогорку бөлүгү же иштин башталышы жөнүндөгү маанилер өтмө болуп саналат.

3. «Көз» жана «тил» сөздөрүн салыштыруу

Бул сөздөрдүн ар башка маанилерин көп маанилүүлүкпү же омонимдүүлүкпү деп аныктоо керек. Ар бир маанини өзүнчө жазып, алардын ортосунда түшүндүрүлө турган байланыш бар-жогун карайбыз. Бирдей жазылышы гана жетиштүү белги эмес.

1. «Көз» сөзүндө адамдын көрүү органы жана булактын көзү сыяктуу маанилерди салыштырабыз.
2. Булактын башталган жери адамдын көзүнө түзүлүшү же мааниси жагынан окшош болгондуктан, бул байланышкан маанилер.
3. «Тил» сөзүндө адамдын органы жана сүйлөө каражаты деген маанилер бар; экинчиси ошол орган аркылуу аткарылган кызматка байланышат.
4. Демек, маанилер байланышкан болсо, сөз көп маанилүү деп жыйынтык чыгарабыз.

Жооп: «Көз» жана «тил» көп учурлу сөздөр катары түшүндүрүлөт, эгер берилген маанилер окшоштук же кызмат аркылуу байланыша алса. Байланыш таптакыр жок болсо гана бирдей айтылган сөздөр омонимдер деп аталат.

Типичные ошибки

Сөз сүйлөмдө бир эле жолу колдонулса, аны бир учурлу деп эсептөө — кеңири тараган ката. Мындай жаңылыштык сөздүн сүйлөмдөгү көрүнүшүн анын жалпы лексикалык мааниси менен алмаштыргандан чыгат. Өзүңдү текшерүү үчүн сөздүн башка мүмкүн болгон маанилерин сөздүктөн кара.

Көп учурлу сөздүн маанилерин өз алдынча, байланышпаган маанилер катары кароо да туура эмес. Алар бир негизги маани менен байланышы жок болсо, көп маанилүүлүк тууралуу айтууга болбойт. Ар бир мааниге «бул маани негизги түшүнүктөн кантип тарады?» деген суроо бер.

Өтмө маанини түз мааниден айырмалабоо сөз айкашын үстүртөн окуудан пайда болот. Сөз затты түз атап жатабы же окшоштук, кызмат, форма аркылуу башка түшүнүктү билдирип жатабы — ушуну текшерүү керек. Айкашты бүт сүйлөм менен бирге окусаң, айырма так көрүнөт.

Көп маанилүү сөздү омоним менен чаташтырууга алардын бирдей айтылышы себеп болот. Омонимдердин маанилери байланышпайт, ал эми көп маанилүү сөздө маанилик көпүрө сакталат. Ошондуктан ар бир маанинин ортосундагы окшоштукту же байланышты түшүндүрүп көр.

Связь с другими темами

Бул теманы түшүнүү үчүн сөздүн лексикалык маанисин, сөз айкашын жана сүйлөмдөгү контекстти билүү керек. Алар сөздүн кайсы мааниде колдонулганын аныктоого жардам берет. Демек, мурдагы билим жаңы теманы талдоонун негизин түзөт.

Көп маанилүүлүк сөздүктөн сөздүн маанилерин табууда жана текстти туура түшүнүп талдоодо колдонулат. Кийин бул билим өтмө маанини, көркөм каражаттарды жана омонимдерди үйрөнүүгө негиз болот. Маанилердин байланышын табуу кийинки тилдик темаларды жеңилдетет.

Что запомнить

• Бир учурлу сӧс бир гана лексикалык мааниге ээ.
• Кӧп учурлу сӧстӧн маанилери өз ара байланышкан болот.
• Көп маанилүү сөздүн биринчи мааниси көбүнчө түз мааниси болуп саналат.
• Өтмө маани окшоштук же башка байланыш аркылуу түзүлөт.
• Сөздүн конкреттүү маанисин контекст аныктайт.
• Байланышкан маанилер көп маанилүүлүктү, байланышпаган маанилер омонимдүүлүктү билдирет.