Адалгыш

Аныктамалар жана белгилөөлөр

Адалгыш — предметтин белгисин билдирген сөз түркүмү; ал «кайдый?» жана «кандай?» деген суроолорго жооп берет. Мисалы, «чоң үй» дегенде «чоң» үйдүн белгисин көрсөтөт. Бул аныктама сүйлөмдөн предметтин атын эмес, ошол предметти сүрөттөп турган сөздү табууга жардам берет.

Сапат адалгыш — предметтин түздөн-түз сапатын, түсүн, көлөмүн же мүнөзүн билдирген адалгыш. Ал белгини башка нерсеге салыштырбай эле атап көрсөтөт. Бул түшүнүк предметтин кандай экенин түз сүрөттөгөн сөздөрдү бир топко бириктирүү үчүн керек.

Катыш адалгыш — предметтин башка предметке, материалга, мезгилге же аракетке болгон катышын билдирген адалгыш. Мында белги өзүнчө сапат эмес, бир түшүнүктүн экинчиси менен байланышы аркылуу берилет. Бул аны сапат адалгыштан ажыратууга жана сөздүн кандай мааниде колдонулганын байкоого жардам берет.

Шырай — адалгыш билдирген белгинин даражасын салыштырып көрсөтүүчү форма. Ал белгинин жөнөкөй, салыштырма же күчөтүлгөн маанисин билдире алат. Шырай түшүнүгү предметтерди салыштырууда белгинин канчалык деңгээлде экенин так берүүгө керек.

Кантип түзүлгөн

Адалгыш затты атабайт, анын белгисин билдирет, ошондуктан сүйлөмдө көбүнчө зат атоочту аныктайт. Мисалы, «чоң үй» сөз айкашында «үй» — аныкталгыч, башкача айтканда белги айтылып жаткан зат; «чоң» — аныктооч, ошол затты тактаган сөз. Ушундай байланышты көрүү үчүн сөздөрдү өз-өзүнчө эмес, сөз айкашынын ичинде караган оң.

Адалгыш адатта зат атоочтун алдында жайгашып, анын кайсы бир белгисин тактап турат. Ал зат атооч менен жыныс, сан жана жөндөмө боюнча адатта макулдашпайт, анткени адалгыштын негизги милдети — заттын формасын кайталоо эмес, анын белгисин билдирүү. Ошондуктан сөздөрдүн сүйлөмдөгү ордун жана маанилик байланышын карап, адалгышты өзгөрбөгөн формада да таанууга болот.

Сапат жана катыш адалгыштын айырмасы белгинин берилиш жолуна байланыштуу. Сапат адалгыш предметтин өзүнө таандык сапатты түз көрсөтөт, мисалы түсүн же көлөмүн билдирет. Катыш адалгыш болсо материал, мезгил же башка нерсе менен болгон байланыш аркылуу мүнөздөйт. Сөздүн маанисин текшерүү үчүн «бул түз сапатпы же башка түшүнүккө байланышыбы?» деп сура.

Шырай белгинин даражасын билдиргендиктен, салыштыруу же күчөтүү керек болгон учурда колдонулат. Жөнөкөй даража белгини өз калыбында атайт, салыштырма даража предметтердин белгилерин салыштырат, күчөтүлгөн даража белгинин өтө күчтүү экенин көрсөтөт. Мисалы, кыргызча «чоң — чоңураак — эң чоң» катары даражанын өзгөрүшүн көрүүгө болот; бул мисал маанилик айырманы көрсөтөт. Алтай тилиндеги конкреттүү формалар сөздүн түзүлүшүнө жараша болот.

Сүйлөмдө адалгыш көбүнчө аныктооч болуп, зат атоочко байланышат. Бирок зат атооч сүйлөмдө айтылбай, түшүнүктүү болуп турганда адалгыш затташат, башкача айтканда заттын атын билдиргендей колдонулат. Ошондо ал сүйлөмдүн башка мүчөсүнүн кызматын аткара алат. Демек, анын кызматын сөздүн өзүнө гана карап эмес, бүт сүйлөмдөгү ордуна карап аныктоо зарыл.

Адалгыштын түрлөрү жана грамматикалык белгилери

Таблицаны колдонгондо адегенде сөз кайсы маанини билдирерин аныкта: түз сапатпы же башка нерсе менен катышпы. Андан кийин сөздүн суроосун жана сүйлөмдөгү кызматын текшер. Шырай жөнүндө чечимди сөздүн маанисине карап чыгар, анткени анын формасы ар бир адалгышка туура келе бербейт.

Маселелерди талдоо

Тапшырма: сөздөрдүн ичинен адалгыштарды таап, алардын кайсы зат атоочту аныктаганын жана кайсы суроого жооп бергенин көрсөт. Мисал катары «чоң үй», «ак кар» жана «үй» деген сөздөрдү алалы. Максат — предметтин атын билдирген сөздү анын белгисин билдирген сөздөн бөлүп, сөз айкашынын байланышына көңүл буруу.

1. Ар бир сөздү өзүнчө карап, кайсынысы предметти атап жатканын тап. «Үй» жана «кар» — зат атоочтор, ал эми «чоң» менен «ак» алардын белгисин билдирет.
2. Адалгышка тиешелүү зат атоочту тап: «чоң» сөзү «үйдү», «ак» сөзү «карды» аныктап турат. Бул кадам белгинин кайсы предметке тиешелүү экенин аныктайт.
3. Суроо бер: «үй кандай?» — «чоң», «кар кандай?» — «ак». Суроого белгини билдирген сөз жооп бергендиктен, экөө тең адалгыш болуп саналат.
4. «Үй» сөзүнүн өзүнө да суроо берип текшер: ал «эмне?» деген суроого жооп берип, предметти атайт. Демек, аны адалгыш деп эсептөөгө болбойт.

Жооп: «чоң» — «үй» сөзүн аныктаган адалгыш, «ак» — «кар» сөзүн аныктаган адалгыш. Экөө тең «кандай?» деген суроого жооп берет, ал эми «үй» менен «кар» предметтердин атын билдирет. Ушундай текшерүү сөздүн маанисин анын сүйлөмдөгү байланышы менен бирге ачат.

Тапшырма: адалгыштарды сапат жана катыш түрүнө бөлүп, ар бирине мисал түз. «Ак кар» дегенде түс түз айтылгандыктан, «ак» — сапат адалгыш. «Жыгач үстөл» дегенде материалга болгон катыш көрсөтүлгөндүктөн, «жыгач» — катыш адалгыш.

1. Адегенде адалгыш кайсы зат атоочту аныктап турганын көрсөт. «Ак» — «карды», «жыгач» — «үстөлдү» мүнөздөйт.
2. Белгинин маанисин текшер: түс же көлөм сыяктуу сапат түз айтылса, сөз сапат адалгыш болот. Ошондуктан «ак» сапат адалгыш.
3. Белги материалга, мезгилге же башка түшүнүккө байланышы аркылуу берилсе, сөз катыш адалгыш болот. «Жыгач үстөл» дегенде үстөлдүн жыгачтан жасалганы айтылат.
4. Өзүң мисал түзүп, ушул суроолорду кайра бер: «көк асман» — түз түс; «кышкы күн» — мезгилге байланыш. Ошентип мисалдын түрүн сөздүн маанисине карап аныктайсың.

Жооп: «ак» — сапат адалгыш, «жыгач» — катыш адалгыш. Өз мисалдарыңда да сөздүн формасына гана эмес, белгинин кантип берилгенине көңүл бур.

Тапшырма: адалгышты жөнөкөй, салыштырма жана күчөтүлгөн даражада колдонуп сүйлөм түз. Мисал үчүн «чоң» деген сапат адалгышты алалы. Кыргызча «чоң — чоңураак — эң чоң» түрүндөгү мисал даражалардын маанисин түшүнүүгө жардам берет.

1. Жөнөкөй даражада белгини салыштырбай айт: «Чоң үй алыстан көрүнөт». Бул сүйлөмдө «чоң» үйдүн көлөмүн гана билдирет.
2. Салыштырма даражада бир предметтин белгисин экинчисине салыштыр: «Бул үй тигил үйдөн чоңураак». Белги башка предметке салыштырылып турганын байка.
3. Күчөтүлгөн даражада белгинин эң жогорку же күчтүү деңгээлин көрсөт: «Бул көчөдөгү эң чоң үй ушул». Мында «эң» белгини күчөтүп турат.
4. Сүйлөмдү текшерип, белгинин даражасы өзгөргөнүн жана сөздүн зат атоочту аныктап турганын аныкта. Алтай тилиндеги формаларды колдонгондо ошол тилдин сөз жасоо эрежесин сакта.

Жооп: үч сүйлөмдө тең «чоң» белгиси берилди, бирок биринчи сүйлөмдө ал жөнөкөй, экинчисинде салыштырма, үчүнчүсүндө күчөтүлгөн мааниде колдонулду. Шырайды сөздүн мааниси белгини салыштырууга мүмкүнчүлүк бергенде гана пайдалан.

Типтүү каталар

Адалгышты зат атооч менен чаташтыруу — предметтин аты менен анын белгисин ажыратпай коюу. Мындай ката сөздөрдү өзүнчө карап, сүйлөмдөгү байланышын эске албаганда чыгат. Өзүңдү текшер: сөз «эмне?» деп предметти атап жатабы же «кандай?» деп анын белгисин билдирип жатабы? Биринчиси — зат атооч, экинчиси — адалгыш.

Сапат жана катыш адалгыштарды айырмалабоо белгинин түз же байланыш аркылуу берилгенин текшербегенден келип чыгат. Түс же көлөм түз айтылса — сапат, ал эми материал же мезгил менен катышы көрсөтүлсө — катыш болушу мүмкүн. Мисалды «белги эмнеге таянып берилди?» деген суроо менен сына. Ошондо сөздүн маанисине карап туура түрүн табасың.

Ар бир адалгышка шырай формасын колдонууга аракет кылуу да туура эмес. Айрым сөздөр белгинин даражасын салыштырууга ылайыктуу болбойт, айрыкча алар катышты билдирсе. Форманы түзөрдөн мурда предметтерди чындап салыштырууга болобу деп ойлон. Эгер даража мааниси жарашпаса, шырай формасын колдонбо.

Адалгыш зат атооч менен сөзсүз түрдө сан же жөндөмө боюнча өзгөрөт деп эсептөө — анын грамматикалык өзгөчөлүгүн эске албоо. Мындай ой зат атооч менен болгон байланышты формалык өзгөрүү менен чаташтыргандан чыгат. Сүйлөмдө кайсы сөз предметти атап, кайсы сөз аны тактап турганын аныкта. Алтай тилинде адалгыштын зат атооч менен адатта макулдашпай турганын эстеп, сөздөрдүн формасына гана таянба.

Башка темалар менен байланышы

Адалгышты түшүнүү үчүн зат атоочтун маанисин жана анын «ким?», «эмне?» деген суроолорго жооп берерин билүү керек. Ошондой эле аныктооч менен аныкталгычтын байланышын ажырата билүү маанилүү. Адалгыш сөз айкаштарын түзүүдө, текстте предметти сүрөттөөдө жана нерселерди салыштырууда колдонулат.

Бул тема кийин шырай формаларын, сөз жасоону жана адалгыштын затташып колдонулушун үйрөнүүгө негиз болот. Белги заттын атын билдирген сөзсүз колдонулганда, адалгыштын сүйлөмдөгү кызматы өзгөрүшү мүмкүн. Ошондуктан сөздүн маанисин да, сүйлөмдөгү ордун да бирге талдоо керек.

Эсте сакта

• Адалгыш предметтин белгисин билдирет.
• Адалгыш зат атоочту аныктап, аны тактайт.
• Сапат адалгыш предметтин түз сапатын билдирет.
• Катыш адалгыш белгини башка түшүнүк менен байланыш аркылуу билдирет.
• Шырай белгинин даражасын салыштырууга мүмкүндүк берет.
• Адалгыш сүйлөмдө көбүнчө аныктооч болуп келет.