"Алтай тил (Алтайский язык)", Пиянтинова К.К.
Адалгыш заттын же адамдын атын билдирет, ал жекелик же көптүк санда колдонулат. Жекелик сан бир нерсени атайт, көптүк сан болсо бир нече нерсе жөнүндө кабарлайт. Көптүк сан сөзгө көптүк мүчө улоо менен жасалат, бирок мүчөнүн түрү сөздүн акыркы тыбышына жана ичиндеги үндүүлөргө жараша өзгөрөт. Бул эрежелер адалгышты туура жазууга жана сүйлөмдөгү маанисин түшүнүүгө жардам берет.
Текст подготовлен нейронной сетью по теме параграфа и не заменяет учебник — важные факты и формулировки сверяйте с ним.
Адалгыш — заттын же адамдын атын билдирген сөз түркүмү. Ал ким? же эмне? деген суроолорго жооп берет жана жекелик же көптүк санда колдонулат. Сандын түрүн билүү сөз сүйлөмдө бир нерсени атаганынбы же бир нечесинби түшүнүүгө жардам берет.
Жекелик сан бир затты же адамды билдирет. Ал адатта өзүнчө көптүк мүчөсү жок формада айтылат: бала, ат. Бул форманы таануу керек, анткени көптүк мүчө кошулган-кошулбаганын салыштырганда баштапкы түрү негиз болот.
Көптүк сан бир нече затты же адамды билдирет. Аны жасоо үчүн адалгыштын уңгусуна көптүк мүчө уланат, мисалы, бала — балалар. Бул форма бир нече нерсе жөнүндө сөз болуп жатканын ачык көрсөтөт.
Көптүк мүчө — адалгышка уланып, анын көптүк маанисин билдирген бөлүк. Анын үнсүзү сөздүн акыркы тыбышына, ал эми үндүүсү үндүүлөрдүн үндөшүүсүнө жараша тандалат. Ошондуктан мүчөнүн бир эле түрүн бардык сөздөргө жалгай берүүгө болбойт.
Көптүк форманы түзүүдө адегенде адалгыштын жекелик формасын табабыз. Ал көптүк форманын негизи болуп, ага керектүү мүчө уланат: бала сөзүнө -лар кошулуп, балалар болот. Эгер сөз бир эле адамды же затты билдирсе, көптүк мүчө кошпойбуз, анткени мүчө сөздүн маанисин өзгөртөт.
Мүчөнү тандоодо сөздүн акыркы тыбышын эске алуу керек. Көптүк мүчөнүн башындагы үнсүз ар башка болушу мүмкүн: айрым сөздөргө -лар/-лер, айрымдарына -дар/-дер же -тар/-тер уланат. Бул айырма сөздөрдүн аягындагы тыбыштарды айтууга ылайыкташкандыктан, туура мүчө сөздүн айтылышын жеңилдетет.
Мүчөнүн үндүүсүн болсо сөздүн ичиндеги үндүүлөрдүн үндөшүүсүнө карап тандайбыз. Сөздө жоон үндүүлөр болсо мүчөнүн жоон үндүүлүү варианты, ичке үндүүлөр болсо ичке үндүүлүү варианты келет. Ошондуктан бала сөзүндө -лар варианты колдонулуп, балдар эмес, балалар деп айтылат; кижи сөзүнө болсо ичке үндүүлүү -лер уланып, кижилер болот.
Варианттарды салыштырганда үнсүз менен үндүүнү өз-өзүнчө текшерген ыңгайлуу. Мисалы, ат сөзү т тыбышы менен аяктайт, андыктан ага -тар уланат: аттар. Бала сөзү үндүү менен аяктайт жана жоон үндүүлөрдү камтыйт: балалар. Кижи сөзүндө ичке үндүүлөр бар, ошондуктан кижилер формасы түзүлөт; акыркы тыбышка ылайык -дар/-дер варианттары да кездешет, мисалы, китеп — китептер эмес, сөздүн тыбыштык түзүлүшүнө жараша туура вариант тандалат.
Сан формасын сүйлөмдүн ичинде да текшеребиз. Көптүк мүчөлүү адалгыш көп нерсени билдирет, ал эми мүчөсүз форма көбүнчө бир нерсени атайт. Бирок сөздүн тегерегиндеги маанини да окуу зарыл: сүйлөмдөгү сөздөр предметтин бирөө же бир нече экенин тактоого жардам берет.
| Белгиси | Жекелик сан | Көптүк сан |
|---|---|---|
| Мааниси | Бир затты же адамды билдирет. | Бир нече затты же адамды билдирет. |
| Жасалышы | Адатта көптүк мүчөсү жок баштапкы форма. | Адалгышка көптүк мүчө уланат. |
| Көптүк мүчөнүн варианты | Колдонулбайт. | -лар/-лер, -дар/-дер, -тар/-тер. |
| Мисал сөз | бала, кижи, ат | балалар, кижилер, аттар |
| Сүйлөмдөгү колдонулушу | Бала келди. | Балалар келдилер. |
Таблицаны колдонууда адегенде сөздүн маанисин жана мүчөнүн бар-жогун салыштыр. Андан кийин көптүк форма керек болсо, акыркы тыбышка жана үндүүлөрдүн үндөшүүсүнө карап вариант танда. Мисалдар эрежени текшерүүгө жардам берет.
1-тапшырма. Шарты: берилген адалгыштарды жекелик жана көптүк санга бөлүп жазгыла. Мисал катары бала, балалар, ат, аттар сөздөрүн алабыз. Чечилиши: сөздөрдү форма жана маани боюнча кезеги менен текшеребиз.
Жооп: жекелик сан — бала, ат; көптүк сан — балалар, аттар. Мүчөнүн бар-жогу жардам берет, бирок сөздүн маанисин да текшерүү зарыл.
2-тапшырма. Шарты: жекеликтеги адалгыштарга ылайыктуу көптүк мүчөнү улап, көптүк санын түзгүлө. Мисалдар: бала, кижи, ат. Чечилиши: мүчөнүн үнсүзүн акыркы тыбышка, үндүүсүн сөздөгү үндүүлөргө ылайык тандайбыз.
Жооп: бала — балалар, кижи — кижилер, ат — аттар. Ар бир сөздө мүчөнүн акыркы тыбышка жана үндөшүүгө шайкеш келгенин текшердик.
3-тапшырма. Шарты: сүйлөмдөгү адалгыштарды таап, санын аныктагыла; жекеликтеги сөздөрдү көптүккө өзгөртүп, сүйлөмдү кайра түзгүлө. «Бала келди» сүйлөмүн өзгөртөбүз. Чечилиши: сүйлөмдүн маанисин сактап, сөздүн формасын жана ага байланышкан баяндоочту текшеребиз.
Жооп: «Бала келди» — жекелик; «Балалар келдилер» — көптүк. Сүйлөмдөгү башка сөздөрдү да жаңы санга ылайыктоо керек.
Көптүк мүчөнүн бир эле түрүн бардык сөздөргө улоо — кеңири ката. Окуучу биринчи үйрөнгөн вариантын колдонуп, сөздүн акыркы тыбышын карабай калышы мүмкүн. Өзүңдү текшерүү үчүн акыркы тыбышты белгилеп, -лар/-лер, -дар/-дер, -тар/-тер варианттарынын ичинен ылайыктуусун танда.
Мүчөнүн үндүүсүн үндөшүүгө ылайык келтирбөө да сөздүн айтылышын жана жазылышын бузат. Мындай ката мүчөнүн үнсүзүнө гана көңүл буруп, сөздөгү үндүүлөрдү унуткандан чыгат. Сөздү жана уланган мүчөнү чогуу окуп көр: мүчөдөгү үндүү сөздүн үндүүлөрүнө туура келиши керек.
Жекелик санды атайын мүчөсү бар формадай кабыл алуу туура эмес. Көптүк мүчө көрүнбөгөн сөз сөзсүз толук эмес деп ойлошу мүмкүн, бирок жекелик адатта мүчөсүз берилет. Сөз бир нерсени билдирип, көптүк мүчөсү жок болсо, аны жекелик деп текшер.
Көптүк мүчөнү бардык адалгыштарга кошо берүү да жаңылыштык. Мүчө бир нече зат жөнүндө сөз болгондо гана керек; окуучу көптүктү билдирүү зарылдыгын эмес, сөздүн адалгыш экенин гана эске алып калышы мүмкүн. Сүйлөмдө бирөө айтылып жатабы же бир нечесиби деп сурап, маанисине жараша чеч.
Адалгышты башка сөз түркүмдөрүнөн ажыратуу жана сөздүн акыркы тыбышын табуу көптүк мүчөнү туура улоого негиз болот. Үндүүлөрдүн үндөшүүсүн жана үнсүздөрдүн өзгөрүшүн билүү мүчөнүн туура вариантын тандоого көмөктөшөт. Бул билим адалгыштын жөндөлүшүн жана көптүк формадагы сөздөрдүн сүйлөмдө колдонулушун үйрөнгөндө да керек болот.
Жекелик сан эмне үчүн өзүнчө мүчө менен белгиленбейт?
Жекелик сан көбүнчө адалгыштын баштапкы формасы менен берилет. Өзүнчө жекелик мүчө кошулбайт, анткени сөздүн өзү эле бир нерсенин атын билдире алат. Сүйлөмдүн мааниси анын бирөө экенин аныктоого жардам берет.
Адалгыштын көптүк санын кантип жасайбыз?
Адалгышка ылайыктуу көптүк мүчө улайбыз. Мүчөнү тандоодо сөздүн акыркы тыбышын жана үндүүлөрдүн үндөшүүсүн эске алабыз. Мисалы, бала — балалар, ат — аттар.
Көптүк мүчөнүн кайсы вариантын тандоо керек?
Адегенде сөздүн акыркы тыбышына карап мүчөнүн үнсүзүн тандайбыз: -лар/-лер, -дар/-дер же -тар/-тер. Андан кийин мүчөнүн үндүүсүн сөздөгү үндүүлөрдүн үндөшүүсүнө ылайык келтиребиз. Мисалы, бала — балалар, кижи — кижилер, ат — аттар.
Көптүк мүчөнү тандоодо сөздүн акыркы тыбышы эмне үчүн маанилүү?
Акыркы тыбыш көптүк мүчөнүн башындагы үнсүздүн кайсы түрү ылайыктуу экенин аныктоого жардам берет. Эгер бул эске алынбаса, сөздү айтуу да, жазуу да ыңгайсыз же туура эмес болуп калышы мүмкүн. Ошондуктан мүчө улаардан мурда сөздүн аягын карайбыз.
Сүйлөмдөн адалгыштын санын кантип аныктайбыз?
Алгач адалгышты табабыз, андан соң анын көптүк мүчөсү бар-жогун жана сүйлөмдө кандай мааниде колдонулганын текшеребиз. Көптүк мүчөлүү форма адатта бир нече нерсени билдирет, мүчөсүз форма бир нерсени билдириши мүмкүн. Сүйлөмдүн калган бөлүгү да санын түшүнүүгө көмөктөшөт.
Адалгыштынг тоозы
