§ 10. Сказ, асноўныя функцыі сказа

Вызначэнні і абазначэнні

Сказ — граматычна і інтанацыйна аформленая адзінка маўлення, якая выражае адносна закончаную думку. Слова найчасцей называе асобнае паняцце, а словазлучэнне злучае словы, каб назваць прадмет, прымету або дзеянне. Сказ жа паведамляе нешта пра рэчаіснасць і таму служыць для зносін.

Прадзікатыўнасць — сувязь зместу сказа з рэчаіснасцю, якая выяўляецца праз значэнні часу, асобы і спосабу дзеяння. Напрыклад, час паказвае, калі адбываецца дзеянне, а спосаб — як гаваручы яго прадстаўляе. Гэта ўласцівасць дапамагае зразумець, ці гаворыцца пра факт, магчымасць, жаданне або загад.

Камунікатыўная функцыя сказа — выкарыстанне сказа для паведамлення, пытання або пабуджэння да дзеяння. Калі мы гаворым, то не толькі называем з’явы, але і абменьваемся інфармацыяй, высвятляем невядомае ці просім нешта зрабіць. Таму сказ разглядаюць як асноўную адзінку зносін.

Інтанацыя сказа — сродак афармлення яго сэнсавай закончанасці і выражэння мэты выказвання. Пры маўленні голас змяняецца: павышаецца, паніжаецца або вылучае асобныя словы. Інтанацыя дапамагае слухачу зразумець, ці гэта паведамленне, пытанне або пабуджэнне.

Як гэта ўстроена

Слова або словазлучэнне можа быць часткай сказа, але не заўсёды выконвае функцыю паведамлення. Напрыклад, «цікавая кніга» толькі называе кнігу і яе прымету, таму слухач не ведае, што гаваручы сцвярджае пра яе. У сказе «Кніга цікавая» гэтыя словы арганізаваны так, што выказваюць закончаную думку. Граматычная будова і інтанацыя паказваюць, што выказванне завершана і можа быць зразумета як асобнае паведамленне.

Прадзікатыўнасць патрэбная, каб змест выказвання суадносіўся з пэўнай сітуацыяй рэальнага або ўяўнага свету. Форма часу дазваляе размясціць дзеянне ў мінулым, цяперашнім ці будучым, а форма асобы паказвае, з кім яно звязана. Спосаб дзеяння выражае, як гаваручы ставіцца да яго: падае яго як факт, магчымасць, пажаданне ці загад. Дзякуючы гэтым значэнням сказ не проста называе дзеянне, а паказвае, як яно прадстаўлена ў маўленні.

Камунікатыўная функцыя вынікае з патрэб зносін: часам трэба перадаць звесткі, часам — даведацца пра нешта, а часам — паўплываць на дзеянні суразмоўцы. Адсюль узнікаюць тры асноўныя мэты выказвання: паведаміць, спытаць і пабудзіць. Апавядальны сказ перадае інфармацыю, пытальны запрашае да адказу, а пабуджальны выражае просьбу, параду, загад або заклік. Выбар залежыць не толькі ад формы фразы, але і ад намеру гаваручага.

Інтанацыя дапамагае аформіць сказ у маўленні, бо праз рух голасу слухач распазнае яго межы і камунікатыўную задачу. Мэта выказвання вызначае, ці будзе сказ апавядальным, пытальным або пабуджальным, а інтанацыя падтрымлівае гэты сэнс. На пісьме важную падказку даюць знакі прыпынку: кропка, пытальнік або клічнік. Аднак знак не замяняе граматычную будову: тып трэба вызначаць таксама паводле значэння і таго, чаго хоча гаваручы.

Асноўныя функцыі і камунікатыўныя тыпы сказаў

Карыстайся табліцай, каб вызначыць тып сказа: спачатку сфармулюй яго камунікатыўную задачу, а потым параўнай змест і інтанацыю. Знак у канцы — дадатковая падказка, а не адзіная падстава для высновы. Калі сказ вымаўляецца з пачуццём, гэта можа змяніць інтанацыю і знак, але не абавязкова змяняе яго асноўную мэту.

Разбор задач

Задача 1. Вызначыць, чым адрозніваюцца словазлучэнне «цікавая кніга» і сказ «Кніга цікавая». Трэба праверыць, ці ёсць у кожным прыкладзе граматычная і інтанацыйная завершанасць і ці выказана думка. Параўнанне паказвае, як адна і тая ж лексіка можа выконваць розную ролю.

1. У спалучэнні «цікавая кніга» галоўнае слова «кніга» залежыць ад слова «цікавая», якое называе яе прымету. Гэта спалучэнне слоў называе прадмет, але не паведамляе, што гаваручы пра яго думае.
2. У выказванні «Кніга цікавая» ёсць паведамленне: гаваручы сцвярджае, што кніга мае такую прымету. Сказ мае граматычную будову і можа быць вымаўлены з закончальнай інтанацыяй.
3. Параўноўваем не колькасць слоў, а іх ролю і завершанасць. У першым выпадку ёсць толькі назва, у другім — адносна закончанае паведамленне.

Адказ: «цікавая кніга» — словазлучэнне, а «Кніга цікавая» — сказ. Сказ адрозніваецца ад словазлучэння наяўнасцю закончанай думкі, граматычнага афармлення і інтанацыйнай завершанасці.

Задача 2. Вызначыць функцыю і камунікатыўны тып сказа «Ці прачыталі вы апавяданне?». Задача не зводзіцца да пошуку знака прыпынку: трэба зразумець намер гаваручага. У такім выпадку важна вызначыць, ці паведамляе ён факт, ці чакае інфармацыю ад суразмоўцы.

1. Слова «ці» і форма пытання падказваюць, што гаваручы не сцвярджае прачытанне апавядання. Ён высвятляе, ці адбылося дзеянне.
2. Слухачу прапануецца адказаць, таму камунікатыўная задача — атрымаць звесткі. Інтанацыя і пытальнік падтрымліваюць такое прачытанне.
3. Супастаўляем задачу з асноўнымі тыпамі: паведамленне было б апавядальным, заахвочванне да дзеяння — пабуджальным, а запыт адказу — пытальным. Тут падыходзіць апошні варыянт.

Адказ: сказ выконвае камунікатыўную функцыю пытання і з’яўляецца пытальным. Ён патрабуе адказу пра тое, ці прачыталі суразмоўцы апавяданне.

Задача 3. Ператварыць паведамленне «Вы застанецеся пасля ўрокаў» у пытанне і пабуджэнне, захаваўшы асноўны змест. Зместавая аснова тут — знаходжанне пасля ўрокаў, але мэта выказвання будзе рознай. Таму трэба змяніць не саму сітуацыю, а адносіны гаваручага да яе і адпаведную інтанацыю.

1. Каб атрымаць пытанне, фармулюем: «Вы застанецеся пасля ўрокаў?» Цяпер гаваручы хоча даведацца, ці адбудзецца дзеянне, таму фраза патрабуе адказу.
2. Каб выказаць пабуджэнне, можна сказаць: «Застаньцеся пасля ўрокаў». Гэта ўжо просьба або загад, скіраваныя да суразмоўцы, таму змяняецца форма дзеяслова і інтанацыя.
3. Правяраем вынік: ва ўсіх сказах захавана асноўная сітуацыя — застацца пасля ўрокаў. Але паведамленне сцвярджае яе, пытанне высвятляе, а пабуджэнне заклікае да дзеяння.

Адказ: пытанне — «Вы застаняцеся пасля ўрокаў?», пабуджэнне — «Застаньцеся пасля ўрокаў». Змяніліся камунікатыўная задача, інтанацыя і, у пабуджальным варыянце, форма дзеяслова.

Тыповыя памылкі

Памылка: лічыць любое спалучэнне слоў сказам. Яе дапускаюць, бо бачаць некалькі слоў, звязаных паводле сэнсу, і прымаюць гэтую сувязь за закончаную думку. Правер сябе пытаннем: ці паведамляе спалучэнне нешта пра сітуацыю, ці толькі называе прадмет або дзеянне? «Цікавая кніга» называе кнігу, а «Кніга цікавая» ўжо паведамляе пра яе.

Памылка: зводзіць функцыю сказа толькі да паведамлення. Так здараецца, калі ўспрымаюць сказ толькі як спосаб перадаць факты і забываюць пра пытанні ды просьбы. Правер сябе: чаго чакае гаваручы — каб яго выслухалі, адказалі ці выканалі дзеянне? Ад гэтага залежыць, ці будзе сказ апавядальным, пытальным або пабуджальным.

Памылка: блытаць мэту выказвання з эмацыянальнай афарбоўкай. Клічнік і выразная інтанацыя могуць навесці на думку, што сказ абавязкова пабуджальны. Але эмоцыі не вызначаюць мэту самі па сабе: апавядальны сказ таксама можа гучаць радасна, здзіўлена або абурана. Правер, ці паведамляе сказ пра нешта, задае пытанне або заклікае да дзеяння.

Памылка: вызначаць тып толькі па знаку прыпынку. На пісьме знак зручны, таму часам яго лічаць дастатковай падставай для адказу. Аднак знак не паказвае ўсёй граматычнай будовы і можа перадаваць эмацыянальнасць. Правярай тып паводле сэнсу, граматычнай формы і інтанацыі, а знак выкарыстоўвай як дадатковую падказку.

Сувязь з іншымі тэмамі

Каб вывучаць сказ, трэба ўмець адрозніваць яго ад слова і словазлучэння, знаходзіць граматычную аснову і распазнаваць інтанацыйную завершанасць. Гэтыя веды спатрэбяцца далей пры вывучэнні будовы простага і складанага сказа, а таксама пунктуацыі. Разуменне мэты выказвання дапамагае ў культуры маўлення: патрэбна выбіраць форму, якая дакладна перадае намер. Тэма звязана і з маўленчымі жанрамі, бо ў дыялогу пытанні, адказы, паведамленні і пабуджэнні арганізуюць зносіны.

Што запомніць

• Сказ — асноўная камунікатыўная адзінка мовы.
• Сказ выражае адносна закончаную думку.
• Прадзікатыўнасць звязвае змест сказа з рэчаіснасцю.
• Сказы выкарыстоўваюцца для паведамлення, пытання і пабуджэння.
• Інтанацыя ўдзельнічае ў афармленні сказа і выражэнні яго сэнсу.
• Камунікатыўны тып вызначаюць паводле мэты выказвання, а не толькі паводле знака ў канцы.