§ 14. Сінтаксічныя прыметы сказаў са звароткамі, пабочнымі і ўстаўнымі канструкцыямі. Ужыванне, знакі прыпынку

Вызначэнні і абазначэнні

Зваротак — слова або спалучэнне слоў, якое называе таго, да каго звяртаюцца. Ён сінтаксічна самастойны: не з’яўляецца членам сказа і не мае граматычнай сувязі з яго членамі. Гэтая прымета дапамагае не блытаць адрасата з дзейнікам або дапаўненнем.

Пабочная канструкцыя — слова, спалучэнне слоў або сказ, які выражае адносіны аўтара да паведамлення, паказвае крыніцу інфармацыі ці спосаб яе афармлення. Яна не з’яўляецца членам сказа і не ўваходзіць у яго граматычную аснову. Вызначэнне функцыі пабочнага элемента дапамагае адрозніць яго ад слова, якое проста называе прадмет або дзеянне.

Устаўная канструкцыя — дадатковае паведамленне або тлумачэнне, уключанае ў сказ і адносна самастойнае па сэнсе. Яно дапаўняе асноўную думку, але не вызначае яе граматычную аснову. Такое тлумачэнне дапамагае чытачу зразумець дэталь, не ператвараючы яе ў галоўную тэму выказвання.

Знакі прыпынку пры зваротках, пабочных і ўстаўных канструкцыях — сродкі, якімі на пісьме вылучаюць гэтыя элементы з улікам іх функцыі і месца ў сказе. Коскі, клічнік, дужкі і працяжнікі перадаюць розныя межы і інтанацыйныя паўзы. Таму спачатку трэба распазнаць канструкцыю, а ўжо пасля выбіраць знак.

Як гэта устроена

Зваротак можа стаяць у пачатку, у сярэдзіне або ў канцы выказвання. Ён не ўваходзіць у граматычную аснову, бо называе не ўдзельніка дзеяння, а таго, каму скіравана маўленне. Калі зваротак знаходзіцца ў пачатку або ў канцы сказа, яго звычайна аддзяляюць ад асноўнай часткі адной коскай; у сярэдзіне патрэбныя коскі з двух бакоў. Пры моцным закліку ці эмацыянальным звароце інтанацыйную паўзу перадае клічнік.

Пабочныя канструкцыі могуць выражаць упэўненасць або няўпэўненасць, называць крыніцу звестак, паказваць парадак думак ці спосаб выказвання. Яны каментуюць паведамленне цалкам, а не дадаюць у яго асобны член сказа, таму да іх нельга задаць звычайнае пытанне ад іншых слоў. Чытаючы сказ, паспрабуйце прыбраць такую канструкцыю: асноўная граматычная аснова і паведамленне павінны захавацца. Гэтая праверка дапамагае ўбачыць, што пабочны элемент толькі суправаджае думку.

Пабочныя словы і спалучэнні звычайна выдзяляюцца коскамі, але самага спісу слоў недастаткова, каб паставіць знак. Напрыклад, слова можа ў адным выпадку перадаваць ацэнку паведамлення, а ў іншым называць прыкмету або спосаб дзеяння і адказваць на пытанне. У другім выпадку яно звязана з членам сказа, таму коскамі не выдзяляецца. Значэнне і сувязь слова трэба вызначаць у кантэксце, а не ізалявана.

Устаўная канструкцыя ўносіць дадатковыя звесткі: удакладненне, заўвагу ці тлумачэнне. Яе можна адносна самастойна вылучыць у маўленні, бо яна не з’яўляецца неабходнай часткай асноўнага паведамлення. Дужкі звычайна паказваюць, што ўстаўка больш адасобленая і мае характар спадарожнай заўвагі. Працяжнікі часта перадаюць выразную інтанацыйную паўзу і больш цесную сувязь устаўкі з астатнім сказам.

Межы канструкцыі трэба вызначаць да таго, як расстаўляць знакі: інакш можна памылкова аднесці коску да ўстаўкі або прапусціць знак паміж часткамі сказа. Калі ў адным сказе ёсць і пабочны элемент, і ўстаўка, кожны выконвае сваю функцыю і патрабуе асобнага аналізу. Знакі выбіраюць не механічна, а з улікам будовы сказа і інтанацыі. Пасля расстаноўкі знакаў карысна прачытаць сказ уголас і праверыць, ці супадаюць паўзы з яго сэнсам.

Адрозненне звароткаў, пабочных і ўстаўных канструкцый

Карыстайцеся табліцай як паслядоўнасцю пытанняў: спачатку высветліце функцыю элемента, затым праверце яго сувязь з граматычнай асновай. Пасля гэтага выберыце знакі прыпынку і ўлічыце інтанацыю. Не вызначайце канструкцыю толькі па тым, якім словам яна выражана.

Разбор задач

Задача 1. Расстаўце знакі прыпынку ў сказе са звароткам у пачатку, сярэдзіне і канцы выказвання; вызначце, як змяняецца інтанацыя. Для прыкладу возьмем слова «сябры» і пабудуем з ім тры варыянты. У кожным трэба спачатку знайсці адрасата, а потым вызначыць яго месца.

1. У пачатку: «Сябры, пачынаем працу». Слова «сябры» называе тых, да каго звяртаюцца, і не выконвае ролі дзейніка. Коска пасля зваротка аддзяляе яго ад асноўнага паведамлення; інтанацыя звычайна мае невялікую паўзу.

2. У сярэдзіне: «Пачынаем, сябры, працу». Зваротак перарывае асноўную частку, таму яго трэба абмежаваць коскамі з двух бакоў. Пры чытанні чуваць дзве паўзы, якія вылучаюць зварот.

3. У канцы: «Пачынаем працу, сябры». Зваротак стаіць пасля асноўнага паведамлення, таму перад ім ставіцца коска. Калі выказванне эмацыянальнае, можна ўзмацніць зварот клічнікам, напрыклад: «Пачынаем працу, сябры!»

Адказ. Зваротак выдзяляецца коскай у адпаведнасці з яго месцам, а ў сярэдзіне — з двух бакоў. Інтанацыя мае паўзу каля зваротка; пры клічным вымаўленні яна становіцца больш выразнай.

Задача 2. Вызначце, у якіх сказах выдзеленае слова пабочнае, а ў якіх — член сказа, і пастаўце знакі. Параўнаем: «Мабыць, дождж хутка скончыцца» і «Ён адказаў мабыць». У першым сказе слова перадае няўпэўненасць у паведамленні, а ў другім гаворыцца, як менавіта ён адказаў.

1. У сказе «Мабыць, дождж хутка скончыцца» слова «мабыць» адносіцца да паведамлення цалкам і выражае няўпэўненасць. Яно не адказвае на пытанне да дзейніка або выказніка. Таму гэта пабочнае слова, і пасля яго ставіцца коска.

2. У сказе «Ён адказаў мабыць» слова «мабыць» удакладняе, як ён адказаў, і мае сэнс «прыкладна». Да яго можна задаць пытанне «як?». Таму гэта член сказа, а не пабочная канструкцыя; коска не ставіцца.

Адказ. У першым сказе «мабыць» — пабочнае слова, якое выдзяляецца коскай. У другім яно звязана з выказнікам і выступае членам сказа, таму застаецца без коскі.

Задача 3. Адрэдагуйце сказ з устаўной канструкцыяй і пабочным словам, пастаўце знакі і перабудуйце сказ без устаўкі. Возьмем варыянт: «Экспедыцыя, паводле слоў кіраўніка яна пачалася ў чэрвені, відаць працягнецца да восені». У сказе трэба размежаваць устаўное тлумачэнне і пабочнае слова.

1. Знайдзіце асноўную граматычную аснову: «экспедыцыя працягнецца». Словы «паводле слоў кіраўніка, яна пачалася ў чэрвені» дадаюць асобную звестку пра пачатак экспедыцыі, таму гэта ўстаўка. Яе межы ўдакладняем і выдзяляем дужкамі.

2. Слова «відаць» выражае няўпэўненасць аўтара ў прагнозе, не адказвае на пытанне і не звязана з асобным членам сказа. Гэта пабочнае слова, таму пасля закрывальнай дужкі перад ім ставіцца коска, а пасля яго — яшчэ адна коска. Атрымліваем: «Экспедыцыя (паводле слоў кіраўніка, яна пачалася ў чэрвені), відаць, працягнецца да восені».

3. Каб перабудаваць сказ без устаўкі, прыбіраем дадатковую звестку і захоўваем асноўную думку. Пабочнае слова застаецца, бо яно перадае ацэнку прагнозу. Новы варыянт: «Экспедыцыя, відаць, працягнецца да восені».

Адказ. Устаўка заключана ў дужкі, а пабочнае слова выдзелена коскамі. У перабудаваным сказе звестка пра пачатак экспедыцыі апушчана, граматычная аснова і сэнс прагнозу захаваны.

Тыповыя памылкі

Першая памылка — лічыць зваротак дзейнікам. Яе дапускаюць, калі зваротак называе асобу і стаіць побач з выказнікам, аднак ён толькі паказвае адрасата маўлення. Праверце, ці ўваходзіць слова ў граматычную аснову і ці адказвае на пытанне «хто?» пры выказніку; калі не, гэта не дзейнік.

Другая памылка — выдзяляць коскамі любое слова, якое можа быць пабочным. Так здараецца, калі вучань запамінае прыклады, але не ўлічвае кантэксту. Задайце да слова пытанне ад іншага члена сказа і праверце, ці выражае яно стаўленне да ўсяго паведамлення; коскі патрэбныя толькі ў першым выпадку.

Трэцяя памылка — блытаць пабочную і ўстаўную канструкцыі. Пабочная характарызуе паведамленне або яго падачу, а ўстаўная дадае асобную інфармацыю ці тлумачэнне. Для самаправеркі сфармулюйце функцыю фрагмента: калі гэта каментар да думкі, ён пабочны; калі дадатковая звестка, ён устаўны.

Чацвёртая памылка — ставіць коскі замест дужак або працяжнікаў пры ўстаўцы, не вызначыўшы яе межаў і інтанацыі. Яе выклікае звычка выдзяляць любы адасоблены фрагмент толькі коскамі. Спачатку знайдзіце пачатак і канец дадатковага паведамлення, затым ацаніце яго самастойнасць і паўзы; пасля гэтага выбірайце дужкі або працяжнікі.

Сувязь з іншымі тэмамі

Для вывучэння канструкцый трэба ведаць, як знаходзіць граматычную аснову і вызначаць члены сказа: без гэтага цяжка адрозніць зваротак або пабочнае слова ад дзейніка ці іншага члена. Тэма звязана з інтанацыяй, простымі і складанымі сказамі, а таксама з ужываннем коскі, працяжніка і дужак. Гэтыя веды патрэбныя пры сінтаксічным разборы, рэдагаванні тэкстаў і вывучэнні адасобленых канструкцый.

Што запомніць

• Зваротак называе таго, да каго звяртаюцца, і не з’яўляецца членам сказа.
• Зваротак звычайна аддзяляецца коскамі.
• Пабочная канструкцыя выражае стаўленне да паведамлення і не ўваходзіць у граматычную аснову.
• Падобнае слова можа быць пабочным у адным сказе і членам сказа ў іншым.
• Пабочныя канструкцыі звычайна выдзяляюцца коскамі.
• Устаўная канструкцыя ўносіць дадатковыя звесткі і выдзяляецца дужкамі або працяжнікамі.