§ 15. Сінтаксічныя прыметы сказаў з параўнальнымі зваротамі, ужыванне, знакі прыпынку

Вызначэнні і абазначэнні

Параўнальны зварот — словы, якія называюць прадмет або з’яву, з якімі параўноўваецца тое, пра што гаворыцца ў сказе. Напрыклад, у сказе «Лісце кружылася, быццам залатыя матылькі» названы матылькі, з якімі супастаўляецца лісце. Гэтае паняцце дапамагае вызначыць, якая частка сказа стварае вобраз параўнання і ці трэба выдзяляць яе знакамі прыпынку.

Параўнальны злучнік — злучнік, які ўводзіць параўнанне: як, быццам, нібы, чым і інш. Ён звязвае словы з параўноўваным прадметам, дзеяннем або прыметай і паказвае, у якім кірунку праводзіцца супастаўленне. Злучнік дапамагае знайсці магчымы зварот, але сам па сабе не падказвае, ці патрэбна коска: гэта залежыць ад будовы і сэнсу сказа.

Параўнальная канструкцыя — сінтаксічная канструкцыя, у якой адзін прадмет, дзеянне або прымета супастаўляюцца з іншымі. Яна можа быць кароткай, як «як рыба», або ўключаць некалькі слоў і нават сваю граматычную аснову. Гэтае больш шырокае паняцце дазваляе разглядаць не толькі звароты, але і іншыя спосабы пабудовы параўнання ў сказе.

Як гэта устроена

Параўнальны зварот далучаецца да сказа з дапамогай параўнальнага злучніка і тлумачыць, з чым супастаўляецца прадмет, дзеянне ці прымета. Напрыклад, у спалучэнні «лёгкі, як пух» зварот называе тое, з чым параўноўваюць прадмет паводле вагі. Злучнік злучае гэтую частку з асноўнымі словамі сказа, таму спачатку трэба знайсці параўноўваныя элементы, а не проста паставіць знак перад злучнікам.

Па сэнсе параўнальны зварот можа характарызаваць дзеянне або прымету, а часам уваходзіць у склад выказніка. У першым выпадку ён дадае паведамленню асобную характарыстыку і звычайна можа быць інтанацыйна вылучаны; у другім без яго выказнік можа перадаваць няпоўную або змененую думку. Таму аналізуйце сувязь звароту з выказнікам: яна дапамагае зразумець, ці з’яўляецца параўнанне самастойным, ці складае з ім адно сэнсавае цэлае.

Зварот звычайна выдзяляецца коскамі, калі мае самастойнае значэнне параўнання і інтанацыйна адасабляецца. У сказе «Лісце кружылася, быццам залатыя матылькі» параўнанне ўдакладняе, як выглядала лісце ў руху, і чытаецца з паўзай. У пачатку сказа пасля звароту ставіцца адна коска, у канцы — таксама адна, а ў сярэдзіне зварот звычайна аддзяляецца з абодвух бакоў.

Коскі не ставяцца, калі параўнанне цесна звязана з выказнікам і разам з ім утварае адно сэнсавае цэлае. У выразе «Ён маўчаў як рыба» словы «як рыба» непасрэдна характарызуюць маўчанне, таму асобнай паўзы паміж імі няма. Без косак пішуцца і асобныя ўстойлівыя выразы — звыклыя спалучэнні слоў з цэльным значэннем; іх трэба распазнаваць як адно цэлае, а не як свабоднае параўнанне.

Пры выбары знакаў прыпынку адрознівайце параўнальны зварот ад іншых канструкцый, у якіх ёсць тыя ж злучнікі. Напрыклад, пасля як можа стаяць частка складанага сказа са сваім выказнікам, а не зварот, які характарызуе адно слова. Таму праверце сэнс, знайдзіце граматычныя асновы і прачытайце сказ услых: будова і інтанацыя разам дапамогуць вызначыць межы канструкцыі.

Параўнальныя звароты: будова і знакі прыпынку

Карыстайцеся табліцай пасля таго, як знайшлі параўноўваныя словы і вызначылі межы канструкцыі. Спачатку высветліце, ці самастойнае параўнанне і ці адасабляецца яно інтанацыйна, а затым праверце яго сувязь з выказнікам і наяўнасць устойлівага выразу.

Разбор задач

Задача 1. Знайдзіце параўнальны зварот у сказе «Лісце кружылася, быццам залатыя матылькі», вызначце, што параўноўваецца, і расстаўце знакі прыпынку.

1. Знаходзім граматычную аснову: «лісце кружылася». Гэта асноўнае паведамленне, а словы пасля яго дадаюць вобразную характарыстыку дзеяння.
2. Вызначаем злучнік «быццам» і словы, якія ён уводзіць: «залатыя матылькі». З лісцем супастаўляюцца матылькі, бо яно кружылася, нагадваючы іх рух і выгляд.
3. Правяраем, ці мае параўнанне самастойнае значэнне і ці чытаецца з паўзай. Яно адасабляецца пасля асноўнага паведамлення, таму перад зваротам ставіцца коска.

Адказ: «Лісце кружылася, быццам залатыя матылькі». Параўнальны зварот — «быццам залатыя матылькі»; параўноўваюцца лісце і матылькі.

Задача 2. Параўнайце сказы «Ён маўчаў як рыба» і «Ён маўчаў, як маўчаць людзі, што хаваюць таямніцу»: вызначце будову параўнання і растлумачце коскі.

1. У першым сказе аснова — «ён маўчаў», а спалучэнне «як рыба» непасрэдна характарызуе выказнік. Яно цесна звязана з ім, таму асобная паўза і коска не патрэбныя.
2. У другім сказе пасля «як» ёсць асобная граматычная аснова «людзі маўчаць». Значыць, тут не кароткі зварот, а частка складанай канструкцыі з дадатковым паведамленнем.
3. Параўнайце інтанацыю і сэнс: другі фрагмент тлумачыць, як менавіта маўчаў герой, і аддзяляецца паўзай. Перад ім ставіцца коска; унутры фрагмента словы «што хаваюць таямніцу» вылучаюць людзей паводле прыкметы.

Адказ: у першым сказе коскі няма, у другім яна ставіцца перад «як»: «Ён маўчаў, як маўчаць людзі, што хаваюць таямніцу».

Задача 3. Расстаўце знакі прыпынку ў невялікім тэксце з некалькімі канструкцыямі са злучнікамі як, быццам, нібы; вызначце, дзе ёсць параўнальныя звароты. Для разбору возьмем тэкст: «Ён быў спакойны як мора. Вецер гудзеў, быццам скардзіўся на нешта. Дзяўчына, нібы цень, знікла за дрэвамі».

1. У першым сказе «як мора» звязана з выказнікам «быў спакойны» і ўтварае з ім цэльную характарыстыку. Коску не ставім: «Ён быў спакойны як мора».
2. У другім сказе словы «быццам скардзіўся на нешта» маюць граматычную аснову «ён скардзіўся» з неназваным дзейнікам, які зразумелы з кантэксту. Фрагмент перадае асобнае параўнанне і аддзяляецца коскай: «Вецер гудзеў, быццам скардзіўся на нешта».
3. У трэцім сказе «нібы цень» — самастойнае параўнанне, якое характарызуе дзяўчыну і вылучаецца інтанацыйна. Паколькі зварот стаіць у сярэдзіне сказа, коскі патрэбны з абодвух бакоў.

Адказ: «Ён быў спакойны як мора. Вецер гудзеў, быццам скардзіўся на нешта. Дзяўчына, нібы цень, знікла за дрэвамі». Параўнальныя звароты ёсць у другім і трэцім сказах; у першым параўнанне цесна звязана з выказнікам.

Тыповыя памылкі

Частая памылка — ставіць коску перад кожным «як», «быццам» або «нібы». Так робяць, бо злучнікі заўважаюцца хутчэй за сэнсавую сувязь слоў, але яны могуць уводзіць і частку выказніка, і іншыя канструкцыі. Каб праверыць сябе, знайдзіце граматычную аснову і вызначце, ці ёсць пасля злучніка асобнае паведамленне.

Іншая памылка — не выдзяляць коскамі зварот, які мае самастойнае значэнне параўнання і адасабляецца інтанацыйна. Чытач можа не заўважыць яго межаў, калі арыентуецца толькі на агульную будову сказа. Прачытайце сказ услых і праверце, ці гучыць параўнанне як асобнае ўдакладненне; у сярэдзіне сказа яно павінна мець коскі з двух бакоў.

Таксама памылкова выдзяляць коскамі параўнанне, цесна звязанае з выказнікам, або ўстойлівы выраз. Звычайна гэта здараецца, калі вучань успрымае любое спалучэнне са злучнікам як адасоблены зварот. Праверце, ці захоўвае выказнік патрэбны сэнс без гэтых слоў і ці ўтвараюць яны вядомае цэльнае спалучэнне; калі сувязь цесная, коска звычайна не ставіцца.

Нельга блытаць параўнальны зварот з іншымі канструкцыямі, дзе сустракаюцца тыя ж злучнікі. Памылку выклікае звычка выбіраць знак толькі па слове «як», не аналізуючы астатнюю частку сказа. Каб пазбегнуць яе, вызначце граматычныя асновы, высветліце, што з чым супастаўляецца, і ўлічыце інтанацыю.

Сувязь з іншымі тэмамі

Для разбору параўнальных зваротаў трэба ўмець знаходзіць граматычную аснову, другарадныя члены сказа і межы простага сказа: гэта дапамагае ўбачыць сувязі паміж словамі. Тэма звязана з адасабленнем другарадных членаў, бо самастойнае параўнанне можа інтанацыйна вылучацца ў сказе. Яна таксама датычыцца косак у складаных сказах, калі за злучнікам знаходзіцца частка са сваёй граматычнай асновай. Гэтыя веды спатрэбяцца пры сінтаксічным разборы сказаў і рэдагаванні тэкстаў.

Што запомніць

• Параўнальны зварот далучаецца да сказа параўнальным злучнікам.
• Зварот можа характарызаваць дзеянне, прадмет або прымету.
• Самастойнае, інтанацыйна адасобленае параўнанне звычайна выдзяляецца коскамі.
• Коска не ставіцца аўтаматычна перад кожным параўнальным злучнікам.
• Параўнанне, цесна звязанае з выказнікам, звычайна не адасабляецца.
• Пры выбары знакаў прыпынку важныя сэнс, сінтаксічная сувязь і інтанацыя.