"Беларуская мова. Вучэбны дапаможнік для ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай і рускай мовамі навучання", Г.М. Валочка, Л.С. Васюковіч і інш.
Складаназлучаны сказ аб’ядноўвае дзве або больш граматычна раўнапраўныя часткі, звязаныя злучальнымі злучнікамі. Каб распазнаць яго, трэба знайсці граматычныя асновы і вызначыць, ці не падпарадкоўваецца адна частка другой. Злучнік і сэнс выказвання падказваюць, якія адносіны ёсць паміж часткамі: адначасовасць, паслядоўнасць, супрацьпастаўленне або выбар. Ад гэтага, а таксама ад будовы і інтанацыі залежыць знак прыпынку.
Текст подготовлен нейронной сетью по теме параграфа и не заменяет учебник — важные факты и формулировки сверяйте с ним.
Складаназлучаны сказ — сказ, у якім дзве або больш граматычна раўнапраўныя часткі злучаны злучальнымі злучнікамі. Каб знайсці часткі, трэба вызначыць граматычныя асновы і ўбачыць, дзе кожная з іх утварае асобнае паведамленне. Гэта дапамагае не зблытаць часткі складанага сказа з аднароднымі членамі простага.
Злучальны злучнік — сродак сувязі частак складаназлучанага сказа, напрыклад і, але, або. Ён не падпарадкоўвае адну частку другой, а злучае іх і часта падказвае сэнсавыя адносіны. Таму злучнік важны і для вызначэння будовы, і для разумення таго, як суадносяцца паведамленні.
Сэнсава-граматычныя адносіны паміж часткамі — значэнні, якія ўзнікаюць пры іх спалучэнні: адначасовасць, паслядоўнасць, супрацьпастаўленне або выбар. Іх вызначаюць па злучніку, граматычнай будове і агульным сэнсе сказа. Гэта патрэбна, каб дакладна перадаць думку і правільна выбраць знак.
Знак прыпынку паміж часткамі складаназлучанага сказа афармляе іх межы і сувязь. Найчасцей ставіцца коска, але ў залежнасці ад будовы і значэння магчымыя кропка з коскай і працяжнік. Выбіраць знак трэба пасля аналізу частак, а не толькі паводле таго, дзе ў вымаўленні чуваць паўзу.
Раўнапраўнасць частак — галоўная прыкмета складаназлучанага сказа, бо ніводная з іх не тлумачыць і не дапаўняе другую ў якасці залежнай. Кожная частка мае сваю граматычную аснову і можа перадаваць асобнае паведамленне. Злучнік злучае гэтыя паведамленні ў адно цэлае, але не стварае паміж імі адносін падпарадкавання, як у складаназалежным сказе.
Склад частак і злучнік дапамагаюць раскрыць сэнсавыя адносіны, бо паведамленні звязваюцца не выпадкова. Злучнік і часта аб’ядноўвае падзеі, якія адбываюцца адначасова або адна за адной; а, але, затое звычайна паказваюць супастаўленне ці супрацьпастаўленне. Злучнікі або, ці выражаюць выбар, а паўторныя то…, то… могуць перадаваць чаргаванне. Аднак канчатковы сэнс варта правяраць па ўсім сказе: аднолькавы злучнік у розных кантэкстах можа звязваць часткі па-рознаму.
Коска звычайна ставіцца паміж часткамі, таму што яна паказвае іх межы ўнутры аднаго сказа. Каб не памыліцца, спачатку знайдзіце ўсе граматычныя асновы, затым вызначце, якія словы ўваходзяць у кожную частку і дзе праходзіць мяжа. Паўза можа дапамагчы пры чытанні, але сама па сабе не вызначае знак: інтанацыя залежыць ад таго, як чалавек прамаўляе сказ.
Кропка з коскай патрэбна, калі простай коскі недастаткова для выразнага падзелу частак. Так бывае, калі часткі разгорнутыя, унутры іх ужо ёсць коскі або яны слаба звязаныя паміж сабой па сэнсе. Больш выразная мяжа дапамагае чытачу не згубіць структуру доўгага сказа і адрозніць адно паведамленне ад другога.
Працяжнік можа падкрэсліць рэзкую змену падзей, хуткі вынік або супрацьпастаўленне. Ён надае мяжы паміж часткамі выразнасць і часта адпавядае інтанацыі нечаканага пераходу. Таму яго пастаноўку трэба абгрунтаваць сэнсам: калі адносіны нейтральныя і няма патрэбы падкрэсліваць пералом або вынік, звычайна дастаткова коскі.
| Сэнсавыя адносіны | Характэрныя злучнікі | Як звязаны часткі | Знак прыпынку і ўмовы ўжывання |
|---|---|---|---|
| Злучальныя: адначасовасць або паслядоўнасць | і, ды | Падзеі адбываюцца разам або адна за адной | Звычайна коска; знак залежыць ад будовы і сэнсу |
| Супастаўляльныя або супрацьпастаўляльныя | а, але, затое | Змест частак параўноўваецца або супрацьпастаўляецца | Звычайна коска паміж часткамі |
| Размеркавальныя: чаргаванне або выбар | або, ці, то…, то… | Паведамляецца пра выбар магчымасці або змену падзей | Звычайна коска; улічваюцца злучнік і будова |
| Прычыны, выніку і рэзкай змены падзей | і, а, але; сэнс залежыць ад кантэксту | Адна частка тлумачыць прычыну, паказвае вынік або нечаканы пераход | Коска звычайна; працяжнік можа падкрэсліць вынік ці рэзкую змену |
| Выпадкі ўжывання коскі, кропкі з коскай і працяжніка | Залежыць ад сувязі частак | Улічваюцца іх працягласць, унутраная будова і сэнс | Коска — звычайная мяжа; кропка з коскай — разгорнутыя або слаба звязаныя часткі; працяжнік — выразны пералом, вынік ці супрацьпастаўленне |
Карыстайцеся табліцай пасля таго, як вызначылі граматычныя асновы і межы частак. Спачатку знайдзіце злучнік і вызначце сэнс адносін, а потым праверце, ці не патрабуе будова больш выразнага падзелу. Табліца паказвае тыповыя выпадкі, таму канчатковае рашэнне трэба звяраць з сэнсам усяго сказа.
Задача 1. Вызначыць, ці з’яўляецца сказ складаназлучаным, вылучыць граматычныя асновы і назваць злучнік: «Сонца схавалася за лес, і над ракой падняўся туман». Пачнём не са знака прыпынку, а з пошуку таго, хто або што дзейнічае і што адбываецца. Так мы праверым, ці ёсць у сказе дзве часткі.
Адказ: гэта складаназлучаны сказ з дзвюма раўнапраўнымі часткамі; злучнік — і. Коска паказвае мяжу паміж часткамі з асобнымі граматычнымі асновамі. Змест перадае паслядоўнасць: спачатку сонца схавалася, пасля падняўся туман.
Задача 2. Растлумачыць сэнсавыя адносіны і знак у сказе: «Вецер сціх, але хвалі яшчэ доўга біліся аб бераг». У зыходным фармулёўцы магчымая памылка ў форме дзеяслова, таму ў прыкладзе ўжываем нарматыўнае біліся. Вызначым граматычныя асновы, а пасля ўстановім, што супрацьпастаўляе злучнік.
Адказ: складаны сказ складаназлучаны, часткі супрацьпастаўляюцца, злучнік — але, перад ім патрэбна коска. У дадзеным сказе няма такой рэзкай змены або выніку, якія патрабавалі б падкрэсліць мяжу працяжнікам. Значэнне супрацьпастаўлення ўжо выразна перадае злучнік.
Задача 3. Расставіць знакі ў сказе, дзе часткі разгорнутыя і ўскладненыя, а паміж падзеямі ёсць рэзкі пераход. Няхай гэта будзе сказ: «Над горадам павольна згусаў вечар, і ў вокнах дамоў адно за адным запальваліся агні — раптам над ракой успыхнула маланка, і прагрымеў гром». Спачатку вызначым межы і асновы: вечар згусаў, агні запальваліся, маланка ўспыхнула, гром прагрымеў. Затым высветлім, які знак адпавядае сувязі паміж часткамі.
Адказ: у прапанаваным сказе магчымы такі варыянт афармлення: «Над горадам павольна згусаў вечар, і ў вокнах дамоў адно за адным запальваліся агні — раптам над ракой успыхнула маланка, і прагрымеў гром». Працяжнік абгрунтаваны рэзкай зменай падзей, а коскі раздзяляюць часткі з асобнымі асновамі. Кропку з коскай варта выбраць замест коскі толькі тады, калі доўгія або ўнутрана ўскладненыя часткі патрабуюць выразнейшага падзелу.
Памылка — лічыць сказ складаназлучаным толькі таму, што ў ім ёсць злучнік. Злучнік можа злучаць аднародныя члены, напрыклад дзейнікі або выказнікі, і тады сказ застаецца простым. Памылку дапускаюць, калі шукаюць злучнік раней за граматычныя асновы; праверце, ці ёсць у кожнай меркаванай частцы асобная аснова.
Не блытайце раўнапраўныя часткі з галоўнай і даданай. У складаназалежным сказе ад адной часткі можна паставіць пытанне да другой, а даданая залежыць ад галоўнай. Каб праверыць сябе, знайдзіце сродак сувязі і высветліце, ці падпарадкоўваецца адна частка другой, а не проста стаіць побач.
Не выбірайце знак толькі паводле інтанацыйнай паўзы. Даўжыня паўзы залежыць ад чытання, а знак у першую чаргу афармляе граматычную мяжу і сэнсавыя адносіны. Спачатку вызначце асновы і межы частак, пасля ацаніце злучнік і сэнс, і толькі тады пастаўце знак.
Памылкова меркаваць, што паміж часткамі заўсёды патрэбна толькі коска. У доўгім сказе кропка з коскай можа ясней размежаваць часткі, а працяжнік — перадаць рэзкую змену, вынік або супрацьпастаўленне. Каб праверыць выбар, растлумачце, якую ролю мае знак у гэтым канкрэтным сказе, а не абмяжоўвайцеся правілам пра коску.
Перад гэтай тэмай паўтарыце, як знаходзіць граматычную аснову, што такое аднародныя члены і як працуюць злучнікі. Гэтыя веды патрэбны, каб адрозніць часткі складанага сказа ад членаў простага і правільна вызначыць межы. Таксама варта ўзгадаць знакі прыпынку ў простым сказе: яны могуць сустракацца ўнутры частак складаназлучанага сказа.
Тэма звязвае будову сказа з яго сэнсам і пунктуацыйным афармленнем. Яна дапамагае адрозніваць складаназлучаныя сказы ад складаназалежных і бяззлучнікавых: у першых часткі злучае злучнік, у другіх адна частка падпарадкоўваецца другой, у трэціх сродак сувязі — інтанацыя і сэнс без злучніка. Гэта патрэбна, каб будаваць зразумелыя складаныя сказы і абгрунтоўваць знакі прыпынку.
Як адрозніць складаназлучаны сказ ад складаназалежнага?
У складаназлучаным сказе часткі граматычна раўнапраўныя, а ў складаназалежным адна частка падпарадкоўваецца другой. Шукайце граматычныя асновы і высвятляйце, ці можна паставіць пытанне ад адной часткі да другой.
Ці дастаткова знайсці злучнік, каб вызначыць складаназлучаны сказ?
Не. Злучнік можа звязваць аднародныя члены ў простым сказе, а не яго часткі. Спачатку знайдзіце граматычныя асновы: у складаным сказе іх звычайна дзве або больш.
Якія сэнсавыя адносіны могуць быць паміж часткамі?
Часткі могуць перадаваць адначасовасць або паслядоўнасць падзей, супрацьпастаўленне, чаргаванне ці выбар. Таксама з кантэксту могуць вынікаць прычынныя адносіны, вынік або рэзкі пераход да новай падзеі.
Калі замест коскі ставіцца кропка з коскай?
Кропку з коскай ужываюць, калі часткі значна разгорнутыя, маюць унутраныя знакі прыпынку або слаба звязаныя паміж сабой па сэнсе. Яна выразней раздзяляе часткі, але захоўвае іх у межах аднаго сказа.
Як зразумець, што паміж часткамі трэба паставіць працяжнік?
Працяжнік можа перадаваць рэзкую змену падзей, хуткі вынік або выразнае супрацьпастаўленне. Праверце, ці адпавядае такі знак сэнсу і інтанацыі сказа, і не выбірайце яго толькі па наяўнасці паўзы.
§ 16. Сінтаксічныя прыметы складаназлучаных сказаў, ужыванне, знакі прыпынку
