"Беларуская мова. Вучэбны дапаможнік для ўстаноў агульнай сярэдняй адукацыі з беларускай і рускай мовамі навучання", Г.М. Валочка, Л.С. Васюковіч і інш.
Складаная сінтаксічная канструкцыя аб’ядноўвае некалькі частак складанага сказа ў адно цэлае і дапамагае перадаць разгорнутую думку. Паміж яе часткамі могуць спалучацца злучальная, падпарадкавальная і бяззлучнікавая сувязь. Каб зразумець будову такой канструкцыі і правільна паставіць знакі прыпынку, трэба знайсці граматычныя асновы, вызначыць межы частак і ўлічыць сэнсавыя адносіны паміж імі.
Текст подготовлен нейронной сетью по теме параграфа и не заменяет учебник — важные факты и формулировки сверяйте с ним.
Складаная сінтаксічная канструкцыя — гэта складаная пабудова, у якой аб’яднаны тры або больш частак складанага сказа і могуць спалучацца розныя віды сувязі. У адрозненне ад звычайнага складанага сказа з адным відам сувязі, такая канструкцыя мае больш разгорнутую структуру. Яна патрэбна, каб перадаць некалькі звязаных думак як адно цэлае.
Розныя віды сувязі — гэта спалучэнне ў адной канструкцыі злучальнай, падпарадкавальнай або бяззлучнікавай сувязі. Злучальная звязвае раўнапраўныя часткі, падпарадкавальная — галоўную і залежную, а бяззлучнікавая не мае злучніка. Разуменне кожнага звяна дапамагае раскрыць, як менавіта развіваецца думка.
Складаназлучаны сказ складаецца з раўнапраўных частак, звязаных злучальнымі злучнікамі або інтанацыяй. Паміж імі могуць перадавацца адначасовасць, паслядоўнасць, супрацьпастаўленне, прычына ці вынік. Гэтыя адносіны важна ўлічваць, каб правільна зразумець выказванне і выбраць знак прыпынку.
Складаназалежны сказ мае галоўную частку і адну ці некалькі даданых, якія залежаць ад яе. Часткі звязваюцца падпарадкавальнымі злучнікамі або злучальнымі словамі, напрыклад што, калі, які, дзе. Гэтая сувязь дазваляе ўдакладніць прычыну, час, умову, месца або іншую акалічнасць асноўнай думкі.
Складаная думка часта ўключае некалькі падзей, умоў або высноў, якія нельга перадаць адной кароткай фразай без страты сувязяў паміж імі. Таму часткі складанай канструкцыі могуць дапаўняць адна адну, тлумачыць прычыну або паказваць вынік. Розныя віды сувязі даюць магчымасць дакладна паказаць гэтыя адносіны і не ператвараць тэкст у набор асобных сказаў.
Каб вызначыць будову, спачатку знайдзіце граматычныя асновы — дзейнік і выказнік або галоўныя члены аднасастаўнага сказа. Кожная аснова дапамагае выявіць асобную частку, пасля чаго трэба паставіць межы паміж імі. Далей адзначце злучнікі, злучальныя словы і месцы, дзе сувязь перадаецца без злучніка: так становіцца бачна, як часткі аб’яднаны.
Сродкі сувязі выбіраюць не выпадкова: злучнік паказвае, якія адносіны аўтар хоча выказаць. Напрыклад, але падкрэслівае супрацьпастаўленне, таму і — простае злучэнне, а калі можа ўводзіць умову або час. Калі злучніка няма, сэнсавыя адносіны перадаюцца інтанацыяй і кантэкстам, а знак прыпынку дапамагае чытачу іх зразумець.
У апавяданні думкі часта развіваюцца разам з падзеямі, таму сустракаюцца адносіны паслядоўнасці, адначасовасці і нечаканага выніку. У апісанні часткі звычайна раскрываюць розныя прыкметы прадмета ці з’явы, таму важная іх сэнсавая суаднесенасць. У разважанні складаная канструкцыя дапамагае звязаць тэзіс, аргументы, умовы і выснову, каб ход думкі быў зразумелы.
Стыль і жанр таксама ўплываюць на сінтаксіс, бо вызначаюць задачу тэксту і чаканні чытача. У навуковым выкладзе канструкцыі павінны дакладна паказваць прычыну, умову або вынік, каб пазбегнуць двухсэнсоўнасці. У мастацкім творы разнастайнасць будовы можа ствараць напружанне, запавольваць ці паскараць рытм і перадаваць асаблівасці маўлення герояў.
| Параметр | Тэкст-апавяданне | Тэкст-апісанне | Тэкст-разважанне |
|---|---|---|---|
| Задача тэксту | Паведаміць пра падзеі і іх ход. | Перадаць прыкметы прадмета, асобы ці з’явы. | Абгрунтаваць думку і прыйсці да высновы. |
| Як звязваюцца часткі думкі | Праз часавую паслядоўнасць, адначасовасць і прычыну. | Праз пералік, параўнанне і ўдакладненне прыкмет. | Праз тлумачэнне, умову, доказ і вынік. |
| Якія адносіны паміж часткамі пераважаюць | Часавыя і прычынна-выніковыя. | Пералічальныя і ўдакладняльныя. | Прычынныя, умоўныя і выніковыя. |
| Роля складаных канструкцый | Паказаць сувязь падзей і рух сюжэта. | Аб’яднаць прыкметы ў цэласны вобраз. | Звязаць аргументы з тэзісам і высновай. |
| На што звярнуць увагу пры выбары сувязі і знакаў прыпынку | На парадак падзей і значэнне злучнікаў. | На межы частак і інтанацыю пераліку. | На логіку доказу і сэнс адносін паміж часткамі. |
Карыстайцеся табліцай, каб спачатку вызначыць задачу тэксту, а потым выбраць сувязь, якая адпавядае развіццю думкі. Яна паказвае тыповыя асаблівасці, але не забараняе выкарыстоўваць іншыя канструкцыі: выбар залежыць ад канкрэтнага зместу.
Задача 1. Разбярыце сказ: «Сонца схавалася за лесам, і над ракой падняўся туман». Трэба знайсці граматычныя асновы, межы частак і сродак сувязі. Пачынаць варта не з коскі, а з праверкі, колькі ў сказе граматычных цэнтраў.
Адказ: дзве граматычныя асновы, злучальная сувязь, паміж часткамі выражана паслядоўнасць падзей. Коска стаіць на мяжы частак складаназлучанага сказа.
Задача 2. Разбярыце канструкцыю: «Калі дождж сціх, мы выйшлі на вуліцу, і неўзабаве паказалася сонца». Тут трэба ўлічыць не толькі агульную колькасць частак, але і сувязь кожнай з іх. Калі разглядаць сказ як набор асобных фраз, можна прапусціць залежнасць першай часткі ад другой.
Адказ: канструкцыя складаецца з даданай часавай часткі і дзвюх частак, звязаных злучальнай сувяззю. Знакі прыпынку пастаўлены паводле межаў і тыпаў сувязі паміж часткамі.
Задача 3. Перабудуйце фрагмент разважання ў складаную канструкцыю: «Чалавек павінен берагчы прыроду. Ад яго залежыць будучыня многіх відаў». Трэба захаваць сэнс і зрабіць лагічнай сувязь паміж думкамі. Для разважання падыходзіць прычынна-выніковае злучэнне, калі другая частка абгрунтоўвае першую.
Адказ: «Чалавек павінен берагчы прыроду, бо ад яго залежыць будучыня многіх відаў». Канструкцыя адпавядае разважанню, бо паказвае аргумент у падтрымку асноўнай думкі.
Не вызначыць граматычныя асновы — значыць рызыкаваць прыняць складаную канструкцыю за просты сказ з аднароднымі членамі. Так здараецца, калі вучань арыентуецца толькі на злучнікі або даўжыню сказа. Праверце, ці мае кожная меркаваная частка сваю граматычную аснову: калі так, перад вамі не проста аднародныя члены.
Часта знаходзяць адзін від сувязі і не заўважаюць, што іншыя часткі звязаны інакш. Прычына памылкі — спроба даць усяму сказу адну назву, не разбіўшы яго на асобныя звёны. Каб праверыць сябе, разглядайце сувязь паміж кожнай суседняй парай частак, а не толькі першы злучнік.
Выбар злучніка або бяззлучнікавай сувязі без уліку сэнсу можа змяніць логіку сказа: прычына ператворыцца ў супрацьпастаўленне ці паслядоўнасць. Звычайна гэта адбываецца, калі злучнік падбіраюць толькі паводле гучання. Перафразуйце адносіны паміж думкамі словамі «таму што», «але», «пасля гэтага» і праверце, які варыянт дакладны.
Знакі прыпынку нельга расстаўляць, не вызначыўшы межы частак і сувязі паміж імі. Інакш коску на мяжы частак можна зблытаць з коскай пры аднародных членах. Спачатку знайдзіце граматычныя асновы і сродкі сувязі, а потым правярайце, якое правіла пунктуацыі дзейнічае ў кожным звяне.
Для гэтай тэмы патрэбна ўмець знаходзіць граматычную аснову і адрозніваць просты сказ ад складанага. Таксама важна распазнаваць злучальную, падпарадкавальную і бяззлучнікавую сувязь, бо без гэтага немагчыма вызначыць структуру канструкцыі. Разбор непасрэдна звязаны з пунктуацыяй у складаных сказах: знакі залежаць ад межаў і адносін паміж часткамі. Гэтыя веды дапамагаюць аналізаваць, ствараць і рэдагаваць тэксты розных тыпаў, стыляў і жанраў.
Што называюць складанай сінтаксічнай канструкцыяй?
Гэта складаная канструкцыя, у якой аб’яднаны некалькі частак і могуць спалучацца розныя віды сувязі. Яны ўтвараюць адно сэнсавае і граматычнае цэлае.
Як знайсці межы частак у складанай канструкцыі?
Знайдзіце ўсе граматычныя асновы: у кожнай частцы ёсць свая аснова, хоць яна можа быць няпоўнай. Потым вызначце, дзе заканчваецца адна частка і пачынаецца наступная, і ўстанавіце сродак сувязі паміж імі.
Ці могуць у адным сказе спалучацца розныя віды сувязі?
Так, напрыклад, адна частка можа далучацца злучнікам, а наступная — без злучніка. У межах той жа канструкцыі можа быць і падпарадкаванне, калі даданая частка залежыць ад галоўнай.
Як зразумець, які знак прыпынку паставіць паміж часткамі?
Спачатку вызначце межы частак і від сувязі, а затым высветліце сэнс іх адносін. Коска часта ставіцца пры злучальнай і падпарадкавальнай сувязі, а пры бяззлучнікавай выбар паміж коскай, двукроп’ем, працяжнікам ці кропкай з коскай залежыць ад сэнсу і будовы.
Чаму ў розных тыпах і стылях тэксту ўжываюцца розныя складаныя канструкцыі?
Тып тэксту вызначае, як развіваецца думка: у апавяданні важная паслядоўнасць падзей, у апісанні — прыкметы, у разважанні — доказы і высновы. Стыль і жанр таксама ўплываюць на выбар: навуковаму тэксту патрэбныя дакладнасць і лагічнасць, мастацкаму — выразнасць і рытм.
§ 20. Ужыванне складаных сінтаксічных канструкцый у тэкстах розных тыпаў, стыляў і жанраў
