Маўленне

Вызначэнні і абазначэнні

Маўленне — выкарыстанне моўных сродкаў для зносін, выражэння думак і перадачы інфармацыі. Калі чалавек складае сказ або выступае перад слухачамі, ён прымяняе словы і правілы мовы ў канкрэтнай сітуацыі. Гэта паняцце дапамагае ўбачыць не толькі асобныя словы, але і тое, як праз іх людзі разумеюць адно аднаго.

Вуснае маўленне перадаецца голасам і ўспрымаецца на слых. Яго сэнс ствараюць не толькі словы, але і інтанацыя, тэмп, паўзы, міміка і жэсты. Гэтыя сродкі дапамагаюць слухачу зразумець стаўленне гаворачага і вылучыць галоўнае.

Пісьмовае маўленне перадае выказванне з дапамогай графічных знакаў і ўспрымаецца зрокава. Тут важныя правапіс, знакі прыпынку, падзел на сказы і абзацы, бо чытач не чуе голасу аўтара. Пісьмо дае магчымасць загадзя абдумаць думку, змяніць словы і праверыць афармленне.

Маўленчая дзейнасць — працэс стварэння і ўспрымання выказванняў у зносінах. Чалавек можа быць тым, хто гаворыць або піша, і тым, хто слухае або чытае. Гэта паняцце паказвае, што паспяховыя зносіны патрабуюць не толькі стварыць паведамленне, але і зразумець яго.

Як гэта устроена

Мова існуе як сістэма сродкаў: слоў, гукаў, граматычных форм і правіл іх спалучэння. Маўленне ўзнікае тады, калі чалавек выбірае гэтыя сродкі для пэўнай думкі і сітуацыі. Таму адно і тое ж слова можа ўваходзіць у розныя выказванні і атрымліваць у іх розныя адценні сэнсу. Адрозненне патрэбнае, каб не блытаць агульныя правілы мовы з тым, як канкрэтны чалавек імі карыстаецца.

Выказванне заўсёды мае мэту: паведаміць факт, пераканаць, спытаць або запрасіць. Адрасат — той, каму яно прызначана, — уплывае на тое, якія словы і тлумачэнні будуць зразумелыя. Абставіны таксама важныя: размова ў нефармальнай абстаноўцы адрозніваецца ад афіцыйнага выступлення. Калі ўлічыць гэтыя ўмовы, лягчэй выбраць дарэчны тон, форму і будову паведамлення.

Вуснае і пісьмовае маўленне адрозніваюцца спосабам перадачы і ўспрымання, таму ў кожнага ёсць уласныя сродкі афармлення. У размове значэнне могуць удакладніць інтанацыя, паўза, выраз твару і рэакцыя суразмоўцы. У тэксце гэтую ролю часткова выконваюць знакі прыпынку, абзацы і дакладна сфармуляваныя словы. Пісьмовы тэкст звычайна можна перачытаць, а ў вуснай размове часта трэба адразу ўдакладняць незразумелае.

Маналагічнае маўленне — разгорнутае выказванне, якое будуе адзін чалавек. Дыялог — абмен рэплікамі паміж удзельнікамі, і кожная рэпліка залежыць ад папярэдніх слоў суразмоўцы. У маналогу гаворачы сам паслядоўна раскрывае думку, таму яму трэба загадзя прадумаць яе будову. У дыялогу ўдзельнікі могуць задаваць пытанні і адразу рэагаваць на адказы, таму зносіны развіваюцца ўзаемна.

Маўленчая дзейнасць пачынаецца з намеру: чалавек вырашае, што хоча паведаміць і дзеля чаго. Далей ён падбірае змест і словы, стварае выказванне, а суразмоўца або чытач яго ўспрымае і інтэрпрэтуе. Калі слухач не зразумеў думку, гаворачы можа перафразаваць яе, а чытач — перачытаць тэкст. Разуменне гэтых этапаў дапамагае загадзя ўлічыць патрэбы адрасата і праверыць, ці дасягнута мэта зносін.

Формы і віды маўлення

У табліцы асобна паказаны два спосабы класіфікацыі: паводле перадачы і паводле ўзаемадзеяння ўдзельнікаў. Карыстайся ёю, каб для кожнай сітуацыі незалежна вызначыць форму і від маўлення. Напрыклад, выступленне можа быць вусным і маналагічным адначасова.

Разбор задач

Задача 1. Вызначыць, чым мова адрозніваецца ад маўлення, на прыкладзе слова «кніга» ў сказе «Я чытаю кнігу». Трэба не проста назваць два тэрміны, а паказаць, да чаго адносіцца слова і як яно працуе ў сказе. Разгледзім прыклад па кроках.

1. Слова «кніга» існуе ў мове з пэўным значэннем і граматычнымі ўласцівасцямі.
2. У сказе «Я чытаю кнігу» яно ўжываецца ў канкрэтнай форме і перадае частку думкі гаворачага.
3. Увесь сказ з’яўляецца выказваннем, створаным дзеля зносін, а не асобнай адзінкай моўнай сістэмы.

Адказ. Мова — сістэма слоў і правіл, а маўленне — іх выкарыстанне ў канкрэтным выказванні. Слова «кніга» належыць да мовы, а сказ «Я чытаю кнігу» — прыклад маўлення. Так можна адрозніць запас сродкаў ад таго, як ім карыстаюцца.

Задача 2. Вучань вусна расказвае класу пра кнігу. Вызначыць форму маўлення і яго від. Тут трэба ўжываць дзве розныя падставы класіфікацыі, бо спосаб перадачы і арганізацыя выказвання — не адно і тое ж.

1. Высветлім спосаб перадачы: вучань гаворыць голасам, значыць, маўленне вуснае.
2. Паглядзім на арганізацыю: калі вучань паслядоўна расказвае, а клас слухае, асноўнае выказванне будуе адзін чалавек.
3. Адрознім выступленне ад размовы: калі слухачы не абменьваюцца з вучнем рэплікамі па чарзе, гэта не дыялог.

Адказ. Форма маўлення — вусная, від — маналагічны. Калі вучань перапыняе расказ, каб адказаць на пытанні і абмяняцца рэплікамі, у сітуацыі з’яўляюцца элементы дыялогу. Таму класіфікаваць трэба тое, як зносіны адбываюцца насамрэч.

Задача 3. Падрыхтаваць паведамленне пра школьнае мерапрыемства для выступлення і для пісьмовай аб’явы. Параўнаць атрыманыя варыянты. Каб яны былі зразумелымі, трэба паведаміць галоўныя звесткі, але аформіць іх з улікам адрасата і мэты.

1. Вызначым агульны змест: назву мерапрыемства, дату, час і месца правядзення.
2. Для выступлення складзём звязны вусны тэкст і звернемся да слухачоў; інтанацыя дапаможа вылучыць запрашэнне.
3. Для аб’явы размесцім звесткі ў пісьмовым выглядзе, каб іх можна было хутка прачытаць і пры патрэбе перачытаць.
4. Праверым, ці не прапушчаныя важныя дэталі і ці адпавядаюць словы школьнай аўдыторыі.

Адказ. Змест паведамлення можа быць падобным, але форма і афармленне будуць рознымі. Выступленне — звязнае вуснае выказванне, а аб’ява — пісьмовы тэкст з выразна пададзенымі звесткамі. Такі выбар дапамагае дасягнуць мэты ў абедзвюх сітуацыях.

Тыповыя памылкі

Памылка — лічыць мову і маўленне сінонімамі. Іх блытаюць, бо абодва паняцці звязаны са словамі і зносінамі. Правер сябе: мова — сістэма сродкаў, а маўленне — іх выкарыстанне ў канкрэтнай сітуацыі.

Не варта блытаць вуснае і пісьмовае маўленне з маналогам і дыялогам. Памылка ўзнікае, калі ўспрымаць гэтыя назвы як адзін падзел на два віды. Праверка простая: спачатку высветлі спосаб перадачы, а потым — ці гаворыць адзін чалавек, ці ўдзельнікі абменьваюцца рэплікамі.

Няправільна сцвярджаць, што вуснае маўленне заўсёды спантаннае, а пісьмовае абавязкова падрыхтаванае. Так лічаць, бо выступленне часта плануюць, а размова ўзнікае без падрыхтоўкі. Але і вусны даклад можна загадзя скласці, і пісьмовае паведамленне — напісаць адразу; правер сябе, асобна ацаніўшы спосаб перадачы і падрыхтаванасць.

Ігнараванне адрасата і мэты прыводзіць да недарэчнага тону або незразумелых слоў. Гэта здараецца, калі паведамленне складаюць толькі з пункту гледжання таго, хто гаворыць. Перад выказваннем спытай сябе, каму і навошта ты паведамляеш, а потым правер, ці пасуюць выбраныя словы і форма.

Сувязь з іншымі тэмамі

Каб разумець маўленне, патрэбныя веды пра мову як сістэму: яе адзінкі, нормы і сродкі стварэння выказвання. Яны дапамагаюць выбіраць словы і спалучаць іх паводле правіл. Далей гэтая тэма звязваецца з функцыянальнымі стылямі, тыпамі тэксту і культурай маўлення. Гэтыя веды спатрэбяцца, калі трэба стварыць уласнае выказванне для пэўнага адрасата і сітуацыі.

Што запомніць

• Мова — сродак зносін, маўленне — яе выкарыстанне.
• Маўленне служыць для зносін, выражэння думак і перадачы інфармацыі.
• Маўленне бывае вусным і пісьмовым.
• Маналог і дыялог адрозніваюцца арганізацыяй выказвання.
• Маўленчая форма залежыць ад мэты, адрасата і абставін.
• У маўленчай дзейнасці чалавек стварае і ўспрымае выказванні.