§ 18. Састаўны дзеяслоўны выказнік

Вызначэнні і абазначэнні

Састаўны дзеяслоўны выказнік — выказнік, у якім спалучаюцца дапаможны кампанент і інфінітыў. Яны разам утвараюць граматычную аснову сказа і паведамляюць пра дзеянне дзейніка. Гэта паняцце дапамагае вызначыць, чаму ў выказніку могуць быць два словы, але гаворка ідзе пра адно дзеянне.

Дапаможны дзеяслоў — дзеяслоў, які выражае дадатковае або граматычнае значэнне выказніка і спалучаецца з інфінітывам. Ён не называе асноўнае дзеянне, а ўдакладняе яго, напрыклад паказвае, што яно пачалося ці можа адбыцца. Гэта дапамагае зразумець ролю першай часткі выказніка.

Інфінітыў — пачатковая нязменная форма дзеяслова, якая называе дзеянне: чытаць, працаваць, дапамагчы. У састаўным выказніку ён звычайна з’яўляецца сэнсавым кампанентам. Каб не пераблытаць часткі, знайдзі слова, якое адказвае на пытанне «што рабіць?» або «што зрабіць?».

Фазавы дзеяслоў — дзеяслоў, які паказвае пачатак, працяг або заканчэнне дзеяння. Напрыклад, пачаў, працягваў і перастаў у спалучэннях з інфінітывам вызначаюць этап дзеяння. Гэты тэрмін патрэбны, каб адрозніваць фазавае значэнне ад значэння магчымасці ці неабходнасці.

Як гэта ўстроена

Састаўны дзеяслоўны выказнік мае дзве часткі, бо трэба перадаць і само дзеянне, і адносіны да яго. Дапаможнае слова паказвае дадатковае значэнне, а інфінітыў называе, што менавіта адбываецца. Напрыклад, у спалучэнні «пачаў працаваць» пачаў паведамляе пра старт, а працаваць — пра дзеянне.

Дапаможны кампанент можа паказаць фазу дзеяння: пачатак, працяг або заканчэнне. Гэта важна, бо дзеянне можа змяняцца ў часе, а асобнага дзеяслова для яго назвы недастаткова. У выразах «пачаў працаваць», «працягваў чытаць», «перастаў гаварыць» інфінітыў называе адно і тое ж дзеянне, а першае слова ўдакладняе яго этап.

Іншы тып дадатковага значэння — мадальнасць, гэта значыць адносіны да магчымасці або патрэбнасці дзеяння. Дапаможны кампанент паведамляе, ці можа дзейнік нешта зрабіць, ці хоча гэтага, ці мае намер або абавязаны. Таму ў «можа адказаць», «хоча вучыцца», «павінен дапамагчы» асноўнае дзеянне называюць інфінітывы, а астатнія словы вызначаюць стаўленне да яго.

Побач з інфінітывам могуць стаяць не толькі дапаможныя дзеясловы, але і словы са значэннем магчымасці, жадання або неабходнасці. Яны таксама ўдзельнічаюць у выказніку, бо без іх змянілася б значэнне: «дапамагчы» і «павінен дапамагчы» паведамляюць не адно і тое ж. Таму пры разборы трэба ўлічыць словы, якія разам з інфінітывам утвараюць адно паведамленне пра дзеянне.

Два дзеясловы не заўсёды з’яўляюцца часткамі аднаго выказніка, бо кожны можа называць асобнае дзеянне. Параўнай: «Хлопец пачаў спяваць» і «Хлопец спяваў і ўсміхаўся». У першым сказе пачаў толькі паказвае пачатак дзеяння спяваць, а ў другім спяваў і ўсміхаўся — самастойныя дзеянні, кожнае са сваім выказнікам.

Значэнне і будова састаўнога дзеяслоўнага выказніка

Карыстайся табліцай, каб вызначыць, якое дадатковае значэнне мае дапаможны кампанент. Затым знайдзі інфінітыў: ён называе асноўнае дзеянне ў прыкладзе. Пры разборы ўключай у выказнік абедзве часткі.

Разбор задач

Задача 1. Знайдзіце выказнік у сказе «Дзяўчынка пачала чытаць». Вызначце яго кампаненты. Спачатку трэба знайсці словы, якія паведамляюць пра дзеянне дзейніка, а потым высветліць, ці звязаныя яны паводле значэння. Так можна не прыняць інфінітыў за асобны выказнік.

1. Вызначаем дзейніка: хто пачаў чытаць? Дзяўчынка.
2. Знаходзім дзеясловы: пачала і чытаць; чытаць — інфінітыў, бо адказвае на пытанне «што рабіць?».
3. Правяраем сэнс: пачала паказвае пачатак чытання, а не асобнае дзеянне. Абодва словы складаюць адзін выказнік.

Адказ: выказнік — пачала чытаць; дапаможны дзеяслоў — пачала, інфінітыў — чытаць. Першы кампанент паказвае пачатак дзеяння, другі называе само дзеянне. Таму падкрэсліваць трэба абодва словы як адзін выказнік.

Задача 2. Вызначце, чым выражаны выказнік у сказе «Мы можам дапамагчы сябру», і назавіце яго значэнне. Тут трэба праверыць, ці можа слова «можам» само назваць галоўнае дзеянне. Параўнанне са значэннем інфінітыва дапаможа знайсці межы выказніка.

1. Знаходзім дзейніка: хто можа дапамагчы? Мы.
2. Слова дапамагчы — інфінітыў, які называе асноўнае дзеянне; можам — спрагальная форма дзеяслова.
3. Высвятляем сувязь: можам паказвае магчымасць, а не асобнае дзеянне. Значыць, абодва кампаненты ўваходзяць у адзін выказнік.

Адказ: выказнік — можам дапамагчы. Ён выражаны дапаможным дзеясловам можам і інфінітывам дапамагчы, а яго мадальнае значэнне — магчымасць дзеяння. Слова сябру не ўваходзіць у выказнік, бо называе таго, каму дапамогуць.

Задача 3. Параўнайце сказы «Хлопец пачаў спяваць» і «Хлопец спяваў і ўсміхаўся». Вызначце, у якім сказе ёсць састаўны дзеяслоўны выказнік. Каб адказаць, трэба высветліць не толькі колькасць дзеясловаў, але і тое, што яны значаць у кожным сказе.

1. У першым сказе знаходзім словы пачаў і спяваць. Спяваць — інфінітыў, а пачаў паказвае пачатак гэтага дзеяння.
2. У другім сказе дзеясловы спяваў і ўсміхаўся стаяць у спрагальных формах і называюць розныя дзеянні хлопца.
3. Правяраем, ці з’яўляецца першае слова толькі дадатковай часткай да інфінітыва. Гэта так у першым сказе, але не ў другім.

Адказ: састаўны дзеяслоўны выказнік ёсць у сказе «Хлопец пачаў спяваць»; яго кампаненты — пачаў і спяваць. У другім сказе два простыя выказнікі: спяваў і ўсміхаўся. Яны паведамляюць пра асобныя дзеянні, а не ўтвараюць адно цэлае.

Тыповыя памылкі

Памылка — лічыць любыя два дзеясловы ў сказе састаўным выказнікам. Яна ўзнікае, калі звяртаць увагу толькі на колькасць слоў, а не на іх сэнсавую сувязь. Правер сябе: калі кожны дзеяслоў называе асобнае дзеянне, перад табой два выказнікі.

Часам інфінітыў памылкова прымаюць за дапаможны кампанент. Гэта здараецца, калі не ўлічыць, што менавіта інфінітыў звычайна называе асноўнае дзеянне. Задай пытанне «што рабіць?» або «што зрабіць?» і правер, ці знаходзіш так галоўны сэнс выказніка.

Яшчэ адна памылка — падкрэсліваць толькі адну частку састаўнога выказніка. Так можна страціць або само дзеянне, або яго дадатковае значэнне. Каб праверыць сябе, назаві абодва кампаненты і пераканайся, што кожны з іх уключаны ў выказнік.

Не блытай састаўны дзеяслоўны выказнік з простым, выражаным складанай формай дзеяслова. Напрыклад, у «буду чытаць» форма буду чытаць утварае будучы час, а не спалучэнне дзеяння з асобным фазавым ці мадальным значэннем. Правер, ці выражае першы кампанент самастойнае дадатковае значэнне, а не толькі граматычную форму часу або ладу.

Сувязь з іншымі тэмамі

Каб разбіраць састаўны дзеяслоўны выказнік, спачатку трэба ўмець знаходзіць граматычную аснову сказа і адрозніваць дзейнік ад выказніка. Таксама трэба распазнаваць інфінітыў і не блытаць яго са спрагальнай формай дзеяслова. Гэтыя веды патрэбныя і пры вывучэнні іншых тыпаў выказніка, у тым ліку састаўнога іменнага. Яны дапамагаюць дакладна вызначаць, якія словы ўтвараюць граматычную аснову.

Што запомніць

• Састаўны дзеяслоўны выказнік складаецца з дапаможнага кампанента і інфінітыва.
• Інфінітыў называе асноўнае дзеянне.
• Дапаможны кампанент можа выражаць фазу або мадальнасць дзеяння.
• Фазавыя значэнні — пачатак, працяг і заканчэнне дзеяння.
• Мадальныя значэнні — магчымасць, жаданне, намер або неабходнасць.
• Не кожнае спалучэнне двух дзеясловаў з’яўляецца састаўным выказнікам.