§ 17. Выказнік і спосабы яго выражэння (азнаямленне). Просты дзеяслоўны выказнік

Вызначэнні і абазначэнні

Выказнік — галоўны член сказа, які паведамляе, што гаворыцца пра дзейнік: што ён робіць, у якім стане знаходзіцца або якая ў яго прымета. Разам з дзейнікам выказнік утварае граматычную аснову. Гэтае азначэнне дапамагае шукаць не проста дзеяслоў, а галоўную інфармацыю пра дзейнік.

Спосабы выражэння выказніка — граматычныя формы і спалучэнні слоў, якімі выказнік перадае дзеянне, стан або прымету дзейніка. Напрыклад, выказнік можа быць выражаны дзеясловам у пэўным часе і ладзе. Веданне спосабаў выражэння дапамагае вызначыць, з якіх слоў складаецца выказнік і як яны працуюць разам.

Просты дзеяслоўны выказнік — выказнік, выражаны дзеясловам у форме ладу і часу. Ён можа складацца з аднаго слова або з некалькіх слоў, калі тыя ўтвараюць адну форму дзеяслова. Таму слова «просты» не азначае, што ў выказніку абавязкова толькі адно слова: назва паказвае на яго будову і спосаб выражэння.

Як гэта устроена

Выказнік разам з дзейнікам утварае граматычную аснову сказа, бо гэтыя галоўныя члены звязаны сэнсам і граматычна. Дзейнік называе таго або тое, пра каго гаворыцца, а выказнік раскрывае паведамленне пра яго. Ён адказвае на пытанні, звязаныя з дзеяннем або станам дзейніка. Таму, вылучаючы граматычную аснову, трэба разглядаць абодва галоўныя члены разам, а не шукаць асобнае слова без сувязі з астатнім сказам.

Каб знайсці выказнік, спачатку вызнач, пра каго ці пра што гаворыцца ў сказе. Потым пастаў да дзейніка пытанне пра тое, што ён робіць, што з ім адбываецца або ў якім стане ён знаходзіцца. Знайдзі слова ці спалучэнне слоў, якое адказвае на гэтае пытанне і граматычна звязана з дзейнікам. Такая праверка дапамагае не прыняць за выказнік любы дзеяслоў, які проста сустракаецца ў сказе.

Просты дзеяслоўны выказнік можа выражацца формамі цяперашняга, прошлага або будучага часу, а таксама абвесным, загадным ці ўмоўным ладам. Час паказвае, калі адбываецца дзеянне, а лад — як яно падаецца: як рэальнае, пажаданае ці загаданае. Таму пры разборы важна вызначыць не толькі дзеяслоў, але і яго форму. Гэтая форма дапамагае зразумець сэнс выказніка і сувязь з дзейнікам.

У будучым складаным часе выказнік можа ўключаць дапаможнае слова і інфінітыў — нявызначаную форму дзеяслова, напрыклад «будзем працаваць». Дапаможнае слова паказвае час і асобу, а інфінітыў называе дзеянне, таму разам яны ўтвараюць адну дзеяслоўную форму. Падобна, у форме ўмоўнага ладу дзеяслоў можа спалучацца з дапаможным словам «бы» або «б». У абодвух выпадках усе словы выконваюць агульную ролю, таму комплекс лічыцца адным простым выказнікам.

Часам дзеяслоў уваходзіць ва ўстойлівае спалучэнне, якое называе адно цэласнае дзеянне, а не суму асобных значэнняў слоў. У такім выпадку спалучэнне можа выступаць простым дзеяслоўным выказнікам. Каб не зблытаць яго з выказнікам, выражаным толькі адным дзеясловам, правер, ці ўтвараюць словы адно цэлае па сэнсе. Таксама высветлі, ці паведамляе ўсё спалучэнне пра дзейнік.

Просты дзеяслоўны выказнік і спосабы яго выражэння

У табліцы сабраны формы, якімі можа выражацца просты дзеяслоўны выказнік. Яна паказвае, што ў адных выпадках дастаткова аднаго дзеяслова, а ў іншых форму ўтвараюць некалькі слоў. Пры разборы вызнач час або лад і правер, ці з'яўляюцца ўсе словы часткамі аднаго выказніка.

Разбор задач

Задача 1. У сказе «Вецер шуміць у лесе» знайдзіце граматычную аснову і вызначце выказнік. Спачатку трэба адшукаць дзейнік, а потым высветліць, што пра яго гаворыцца. Гэта дазваляе не зблытаць выказнік з акалічнасцю месца.

1. Ставім пытанне: пра што паведамляецца? Пра вецер, значыць, «вецер» — дзейнік.
2. Пытаемся, што робіць вецер. Ён шуміць, таму «шуміць» — выказнік.
3. Словы «у лесе» паведамляюць, дзе адбываецца дзеянне, але не ўваходзяць у граматычную аснову.

Адказ: граматычная аснова — «вецер шуміць», выказнік — «шуміць». Гэта дзеяслоў цяперашняга часу.

Задача 2. У сказах «Мы будзем працаваць разам» і «Яна прачытала кнігу» вызначце выказнікі і растлумачце, якімі формамі дзеяслова яны выражаны. У першым сказе трэба праверыць, ці ўтвараюць два словы адну форму. У другім — знайсці дзеяслоў, які паведамляе пра дзейніка.

1. У першым сказе дзейнік — «мы». Пытаемся, што мы будзем рабіць: «будзем працаваць».
2. «Будзем» і «працаваць» разам утвараюць будучы складаны час, таму гэта адзін просты дзеяслоўны выказнік.
3. У другім сказе дзейнік — «яна», а паведамленне пра яе перадае дзеяслоў «прачытала».
4. «Прачытала» — форма прошлага часу; слова «кнігу» называе тое, што прачытала яна, але не з'яўляецца часткай выказніка.

Адказ: «будзем працаваць» — выказнік у форме будучага складанага часу; «прачытала» — выказнік у форме прошлага часу. Кожны выказнік перадае дзеянне свайго дзейніка.

Задача 3. Прааналізуйце сказ «Не марудзь, а бярыся за справу»: знайдзіце выказнікі, вызначце іх лад і растлумачце ролю ў сказе. У складаным сказе можа быць больш за адзін выказнік, таму правяраем асобна кожную частку. Затым звязваем лад дзеясловаў з мэтай выказвання.

1. Знаходзім дзеясловы, якія перадаюць загады: «не марудзь» і «бярыся».
2. Абодва дзеясловы стаяць у загадным ладзе, бо выражаюць патрабаванне або заклік.
3. Кожны выказнік адносіцца да сваёй часткі сказа; злучнік «а» звязвае гэтыя часткі і супрацьпастаўляе дзеянні.

Адказ: выказнікі — «не марудзь» і «бярыся», абодва ў загадным ладзе. Яны перадаюць заклік не адкладваць справу і пачаць яе выконваць.

Тыповыя памылкі

Памылка — лічыць выказнікам любы дзеяслоў у сказе. Яе дапускаюць, бо дзеяслоў часта называе дзеянне і кідаецца ў вочы. Правер сябе: ці паведамляе гэтае слова нешта пра дзейнік і ці ўваходзіць разам з ім у граматычную аснову. Калі яно толькі залежыць ад іншага слова, гэта не абавязкова выказнік.

Некаторыя прымаюць дапаможнае слова ў форме будучага складанага часу за асобны выказнік. Так адбываецца, калі разглядаюць словы паасобку і не ўлічваюць іх агульную форму. Каб праверыць сябе, пастаў пытанне да ўсяго дзеяння: што будуць рабіць? У спалучэнні «будзем працаваць» абодва словы разам утвараюць адзін выказнік.

Іншая памылка — думаць, што просты выказнік заўсёды складаецца з аднаго слова. Назва можа падштурхнуць да такой высновы, але простым ён застаецца і тады, калі дзеяслоўная форма мае некалькі слоў. Правер, ці складаюць гэтыя словы адну форму ладу і часу. Калі так, вылучай увесь комплекс як адзін просты выказнік.

Дзеяслоўны выказнік часам блытаюць з інфінітывам, гэта значыць нявызначанай формай дзеяслова. Інфінітыў можа называць дзеянне, але не заўсёды самастойна паведамляе пра дзейнік. Высветлі, ці мае форма асабовыя або часавыя значэнні і якую ролю выконвае ў сказе. У комплексе «будзем працаваць» інфінітыў уваходзіць у выказнік разам з дапаможным словам, а ў іншых выпадках можа быць асобным членам сказа.

Сувязь з іншымі тэмамі

Каб знаходзіць выказнік, трэба ўмець вызначаць дзейнік і граматычную аснову, інакш можна памылкова далучыць да асновы залежнае слова. Тэма звязана з часам, асобай і ладам дзеяслова: гэтыя граматычныя значэнні дапамагаюць апазнаць форму выказніка. Таксама важна адрозніваць асабовыя формы ад інфінітыва, бо яны могуць мець розную ролю ў сказе. Разуменне простага дзеяслоўнага выказніка стане асновай для вывучэння састаўных выказнікаў і далейшага сінтаксічнага разбору.

Што запомніць

• Выказнік — галоўны член сказа, які паведамляе нешта пра дзейнік.
• Выказнік разам з дзейнікам утварае граматычную аснову.
• Просты дзеяслоўны выказнік выражаецца дзеясловам у форме ладу і часу.
• Просты выказнік можа складацца з некалькіх слоў, калі яны ўтвараюць адну дзеяслоўную форму.
• Формы будучага складанага часу і ўмоўнага ладу могуць уваходзіць у просты дзеяслоўны выказнік.
• Пры пошуку выказніка вызначай, што менавіта паведамляецца пра дзейнік.