§ 20. Сувязь выказніка і дзейніка, выражанага колькасна-іменным спалучэннем

Вызначэнні і абазначэнні

Колькасна-іменнае спалучэнне — спалучэнне колькаснага слова з назоўнікам, якое называе колькасць прадметаў або асоб. Напрыклад, у спалучэнні «пяць вучняў» слова «пяць» паказвае колькасць, а назоўнік называе асоб. Гэта паняцце патрэбна, каб распазнаць дзейнік, выражаны не адным словам, а цэлым спалучэннем.

Дзейнік — галоўны член сказа, які называе таго, хто дзейнічае, або тое, пра што гаворыцца. У сказе «Дзесяць кіламетраў заставалася да вёскі» дзейнік — спалучэнне «дзесяць кіламетраў». Уменне знаходзіць яго дапамагае вызначыць, з якім словам звязаны выказнік.

Выказнік — галоўны член сказа, які паведамляе, што робіць дзейнік, які ён або што з ім адбываецца. У сказе «Пяць вучняў прыйшлі на спаборніцтвы» выказнік — «прыйшлі»: ён называе дзеянне вучняў. Калі знайсці выказнік, можна праверыць, у якім ліку паставіць яго форму.

Сувязь выказніка з дзейнікам — граматычная залежнасць, паводле якой выказнік узгадняецца з дзейнікам у ліку і, калі магчыма, у родзе. Узгадненне — гэта выбар формы выказніка ў адпаведнасці з дзейнікам. Для колькасна-іменнага спалучэння важна вызначыць не толькі яго граматычную форму, але і сэнс, у якім яно ўжываецца.

Як гэта устроена

Колькасна-іменнае спалучэнне можа выступаць дзейнікам, бо разам яго словы называюць прадметы або асоб і іх колькасць. Назоўнік паказвае, што менавіта маецца на ўвазе, а колькаснае слова ўдакладняе, колькі гэтых прадметаў або асоб. Таму, напрыклад, у сказе «Тры турысты спыніліся каля лесу» дзейнік — усё спалучэнне «тры турысты», а не толькі назоўнік ці колькаснае слова.

Выбар адзіночнага або множнага ліку выказніка залежыць ад таго, як асэнсоўваецца названая колькасць. Калі гаворка ідзе пра групу ў цэлым, яе можна ўспрымаць як адно цэлае; калі ўвага скіравана на ўдзельнікаў, яны ўспрымаюцца асобна. Таму адной граматычнай формы колькаснага спалучэння недастаткова, каб выбраць лік: трэба зразумець паведамленне сказа.

Адзіночны лік выказніка звычайна ўжываецца, калі паведамляецца пра агульную колькасць, меру, працягласць або сукупнасць як адно цэлае. Напрыклад, адлегласць «дзесяць кіламетраў» — адна мера, а не дзесяць асобных аб’ектаў, таму натуральна сказаць: «Дзесяць кіламетраў заставалася да вёскі». Адзіночная форма дапамагае падкрэсліць цэласнасць колькасці або меры.

Множны лік ужываецца, калі важна паказаць асобныя дзеянні ўдзельнікаў або кожнага з іх паасобку. Гэта часта магчыма з дзейнікам, які называе асоб: можна паведамляць не толькі пра колькасць вучняў, але і пра тое, што яны прыйшлі як удзельнікі. Таму ў сказе «Пяць вучняў прыйшлі на спаборніцтвы» множны лік выказніка вылучае асобных людзей і іх дзеянне.

Значэнне выказніка і кантэкст таксама ўплываюць на выбар формы, бо яны паказваюць, што менавіта адбываецца з названаю колькасцю. Напрыклад, дзеяслоў можа апісваць агульны стан групы або дзеянне кожнага ўдзельніка. Калі форма не вызначаецца адназначна, трэба параўнаць магчымыя сэнсы і выбраць той, які адпавядае кантэксту. Так адзін і той жа колькасны склад можа дапускаць рознае ўзгадненне.

Выбар ліку выказніка пры колькасна-іменным дзейніку

Карыстайся табліцай пасля таго, як знайшоў дзейнік і выказнік. Спачатку вызнач, ці называе дзейнік меру або сукупнасць, ці асобных удзельнікаў, а потым правер сэнс дзеяслова і кантэкст. Табліца дапамагае выбраць форму не механічна, а паводле таго, што сказ паведамляе.

Разбор задач

Задача: вызначыць форму выказніка ў сказе «Пяць вучняў (прыйшло / прыйшлі) на спаборніцтвы» і растлумачыць выбар. Абедзве формы звязаны з тым, як асэнсоўваецца група вучняў. У гэтым паведамленні гаворыцца пра ўдзельнікаў, якія прыйшлі на спаборніцтвы. Таму трэба праверыць, ці падкрэсліваецца агульная колькасць або дзеянне асоб.

1. Знаходзім дзейнік: «пяць вучняў» — колькасна-іменнае спалучэнне, якое называе асоб.
2. Знаходзім выказнік і яго значэнне: «прыйшлі» абазначае дзеянне ўдзельнікаў.
3. Вызначаем сэнсавы акцэнт: на спаборніцтвы прыйшлі вучні як асобныя ўдзельнікі, а не проста паведамляецца пра колькасць.
4. Выбіраем множны лік, бо ён падкрэслівае дзеянне асоб. Адказ: «Пяць вучняў прыйшлі на спаборніцтвы».

Задача: выбраць форму ў сказе «Дзесяць кіламетраў (заставалася / заставаліся) да вёскі». Тут спалучэнне называе адлегласць, а не асобныя прадметы, якія нешта робяць. Трэба высветліць, ці ўспрымаецца адлегласць як сукупнасць частак або як адна мера. У звычайным значэнні сказа маецца на ўвазе мера шляху да вёскі.

1. Знаходзім дзейнік: «дзесяць кіламетраў» — колькасна-іменнае спалучэнне.
2. Вызначаем, што яно называе: не асоб, а меру адлегласці.
3. Разумеем сэнс паведамлення: да вёскі заставалася адна адлегласць, выражаная ў кіламетрах.
4. Выбіраем адзіночны лік, бо мера ўспрымаецца як адно цэлае. Адказ: «Дзесяць кіламетраў заставалася да вёскі».

Задача: адрэдагаваць сказы з колькасна-іменнымі дзейнікамі, выбіраючы форму выказніка паводле кантэксту. Без саміх сказаў немагчыма назваць адну гатовую форму, таму кожны прыклад трэба разглядаць асобна. Аднаго факту, што ў дзейніку ёсць лічэбнік, недастаткова: важна зразумець, як дзейнічаюць названыя асобы або прадметы. Праверка павінна абапірацца на сэнс усяго сказа.

1. Знайдзі дзейнік і вызнач, ці выражаны ён колькасна-іменным спалучэннем.
2. Вызнач выказнік і ўдакладні, што абазначае дзеянне або стан.
3. Спытай сябе, ці падаецца колькасць як адно цэлае, мера або сукупнасць, ці важныя асобныя дзеянні ўдзельнікаў.
4. Выберы адзіночны лік для акцэнту на цэлым або меры, а множны — калі падкрэслены ўдзельнікі і іх асобныя дзеянні.
5. Правер, ці не супярэчыць выбраная форма кантэксту. Адказ: правільная тая форма, якая дакладна перадае сэнс сказа.

Типичные ошибки

Першая памылка — аўтаматычна ставіць выказнік у адзіночным ліку, арыентуючыся толькі на колькаснае слова. Так робяць, бо бачаць адно слова з колькасным значэннем і не аналізуюць паведамленне. Але колькасць сама па сабе не вырашае, ці трэба падкрэсліць цэлае або асобныя дзеянні. Каб праверыць сябе, вызнач, што менавіта робяць названыя ўдзельнікі.

Другая памылка — заўсёды ўжываць множны лік, калі назоўнік называе асоб. Такая форма здаецца відавочнай, бо некалькі чалавек могуць дзейнічаць паасобку, але ў сказе іх колькасць можа падавацца як адна сукупнасць. Спыніся і правер, які сэнсавы акцэнт важны ў кантэксце. Калі гаворка пра групу ў цэлым, можа падысці адзіночны лік.

Трэцяя памылка — блытаць колькасна-іменнае спалучэнне з адным назоўнікам у множным ліку. У выніку вучань не заўважае колькаснага слова і няправільна вызначае, чым выражаны дзейнік. Каб пазбегнуць гэтага, знайдзі ў спалучэнні і колькаснае слова, і назоўнік. Пасля гэтага разглядай іх разам як адзін дзейнік.

Чацвёртая памылка — выбіраць форму паводле бліжэйшага да выказніка слова, а не паводле дзейніка. Блізкасць слоў можа адцягнуць увагу, але граматычная сувязь выказніка вызначаецца дзейнікам і сэнсам сказа. Правер сябе, задаўшы ад выказніка пытанне да дзейніка і ўдакладніўшы, што паведамляецца пра яго. Не падмяняй гэты аналіз пошукам суседняга назоўніка.

Связь с другими темами

Каб разабрацца з тэмай, трэба ўмець знаходзіць дзейнік і выказнік, вызначаць, чым выражаны дзейнік, і адрозніваць адзіночны лік ад множнага. Гэтыя веды дазваляюць убачыць граматычную сувязь паміж галоўнымі членамі сказа. Тэма працягвае вывучэнне ўзгаднення выказніка з дзейнікам і дапамагае правільна будаваць сказы. Яна таксама патрэбная пры рэдагаванні тэкстаў, калі трэба выбраць дакладную форму выказніка.

Что запомнить

• Колькасна-іменнае спалучэнне можа быць дзейнікам.
• Лік выказніка залежыць ад значэння і кантэксту.
• Адзіночны лік часта падкрэслівае колькасць або сукупнасць як адно цэлае.
• Множны лік можа падкрэсліваць асобныя дзеянні ўдзельнікаў.
• Не выбірай форму выказніка толькі паводле колькаснага слова.
• Правярай, што менавіта паведамляецца пра названыя ў дзейніку прадметы або асобы.