§ 21. Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам

Вызначэнні і абазначэнні

Дзейнік — галоўны член сказа, які называе таго, хто дзейнічае, або тое, пра што гаворыцца. Напрыклад, у сказе «Вучні чытаюць» дзейнік — «вучні». Калі знайсці дзейнік, можна зразумець, з кім або з чым звязана паведамленне.

Выказнік — галоўны член сказа, які паведамляе, што гаворыцца пра дзейнік. У сказе «Вучні чытаюць» выказнік — «чытаюць», бо ён называе дзеянне вучняў. Дзейнік і выказнік разам утвараюць граматычную аснову, таму іх трэба вызначыць перад пастаноўкай знака.

Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам — знак, які ў пэўных выпадках ставіцца на месцы прапушчанай звязкі. Ён паказвае, што два галоўныя члены звязаны паводле сэнсу, нават калі паміж імі няма асобнага дзеяслова. Так можна ясна падзяліць назвы і характарыстыкі ў сказе.

Нулявая звязка — адсутнасць у цяперашнім часе дзеяслова-звязкі паміж дзейнікам і выказнікам. Напрыклад, у сказе «Мінск — сталіца Беларусі» няма слова «ёсць», але сэнсавая сувязь паміж членамі захоўваецца. Паняцце нулявой звязкі дапамагае зразумець, чаму ў некаторых сказах патрэбны працяжнік.

Як гэта устроена

Працяжнік аддзяляе дзейнік ад выказніка тады, калі змест можна перадаць без асобнага дзеяслова-звязкі. У такіх сказах галоўныя члены не называюць звычайнае дзеянне, а суадносяць прадмет і яго назву, прыкмету або ацэнку. Знак робіць мяжу паміж імі бачнай і не дае прыняць іх за адзін член сказа.

Калі дзейнік і выказнік выражаны назоўнікамі ў назоўным склоне, абодва называюць прадметы, асобы або паняцці. Таму без знака часам цяжка адразу зразумець, дзе заканчваецца назва таго, пра што гаворыцца, і пачынаецца паведамленне пра яго. У сказе «Мінск — сталіца Беларусі» працяжнік выразна звязвае горад з яго назвай і адначасова падзяляе галоўныя члены.

Працяжнік патрэбны і ў сказах, дзе адзін або абодва галоўныя члены выражаны неазначальнай формай дзеяслова — формай, якая адказвае на пытанні «што рабіць?» або «што зрабіць?». Яна называе дзеянне, але не паказвае, хто яго выконвае і калі яно адбываецца, таму можа выступаць у сказе як дзейнік або выказнік. У прыкладзе «Вучыцца — працаваць над сабой» дзеянне вучыць характарызуецца іншым дзеяннем, а знак паказвае сувязь паміж імі.

Перад словамі «гэта», «вось», «значыць» працяжнік звычайна дапамагае вылучыць тлумачэнне або роўнасць паміж галоўнымі членамі: напрыклад, «Чытаць — гэта вучыцца». З гэтымі словамі выказнік нібы тлумачыць, у чым заключаецца дзейнік, таму перад імі патрэбная выразная мяжа. Калі выказнік выражаны лічэбнікам, працяжнік таксама дапамагае аддзяліць яго ад дзейніка: «Пяць — няцотны лік».

Аднак сам факт наяўнасці дзейніка і выказніка яшчэ не патрабуе працяжніка. Калі перад выказнікам стаіць параўнальны злучнік «як», «быццам», «нібы», ён далучае вобраз для параўнання, а не проста злучае дзве назвы: «Яго голас нібы звон». Пры адмоўі «не» таксама звычайна няма патрэбы вылучаць мяжу працяжнікам, як у сказе «Беднасць не загана»; таму важна ўлічваць не толькі склад галоўных членаў, але і словы паміж імі.

Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам: умовы ўжывання

У табліцы сабраны асноўныя выпадкі, у якіх працяжнік ставіцца або звычайна не ставіцца. Спачатку знайдзі граматычную аснову, а пасля звярніся да радка, які адпавядае будове сказа. Прыклады паказваюць, як правіла працуе ў кантэксце.

Разбор задач

Задача: расставіць знакі прыпынку ў сказе «Брэст старажытны горад». Каб не паставіць працяжнік толькі па здагадцы, трэба спачатку вызначыць граматычную аснову. Потым правяраем, у якой форме стаяць галоўныя члены.

1. Задаём пытанне «пра што гаворыцца?» — пра Брэст, значыць, «Брэст» з’яўляецца дзейнікам. Ён выражаны назоўнікам у назоўным склоне.
2. Што паведамляецца пра Брэст? Ён — старажытны горад, таму выказнік — «старажытны горад», а галоўнае слова ў ім таксама назоўнік у назоўным склоне.
3. Супастаўляем будову сказа з правілам: дзейнік і выказнік выражаны назоўнікамі ў назоўным склоне. Паміж імі ставім працяжнік.

Адказ: «Брэст — старажытны горад».

Задача: расставіць знакі прыпынку ў сказе «Вучыцца добрая звычка». У гэтым прыкладзе адзін галоўны член выражаны не назоўнікам, таму важна не абмежавацца правілам пра два назоўнікі. Разбяром сказ па яго граматычнай аснове.

1. Пра што гаворыцца? Пра дзеянне вучыцца, якое называе дзейнік і выражана неазначальнай формай дзеяслова.
2. Што паведамляецца пра гэта дзеянне? Што яно — добрая звычка; выказнік «добрая звычка» выражаны назоўнікам з залежным словам.
3. Калі адзін з галоўных членаў выражаны неазначальнай формай дзеяслова, паміж дзейнікам і выказнікам ставіцца працяжнік. Таму знак патрэбны і ў гэтым сказе.

Адказ: «Вучыцца — добрая звычка».

Задача: растлумачыць знакі прыпынку ў сказах «Мая мэта — перамагчы» і «Яго голас нібы звон». Тут трэба не проста заўважыць, што ў абодвух сказах ёсць параўнанне або назва, а вызначыць спосаб выражэння галоўных членаў. У першым сказе дзейнік і выказнік звязаны без параўнальнага злучніка, у другім такі злучнік ёсць.

1. У сказе «Мая мэта — перамагчы» дзейнік — «мэта», выказнік — «перамагчы». Выказнік выражаны неазначальнай формай дзеяслова, таму паміж галоўнымі членамі ставіцца працяжнік.
2. У сказе «Яго голас нібы звон» дзейнік — «голас», а «нібы звон» далучае параўнанне. Слова «нібы» з’яўляецца параўнальным злучнікам, таму працяжнік звычайна не ставіцца.
3. Параўноўваем умовы: у першым сказе спрацоўвае правіла пра неазначальную форму дзеяслова, у другім — выключэнне, звязанае з параўнальным злучнікам. Значыць, знакі ў сказах розныя не выпадкова.

Адказ: «Мая мэта — перамагчы»; «Яго голас нібы звон».

Тыповыя памылкі

Памылка — ставіць працяжнік паміж любымі дзейнікам і выказнікам. Так здараецца, калі вучань памятае толькі, што знак падзяляе галоўныя члены, але не правярае іх будову. Каб сябе праверыць, вызнач, чым выражаны кожны член, і ўлічы словы паміж імі.

Іншая памылка — не паставіць працяжнік, калі адзін з галоўных членаў выражаны неазначальнай формай дзеяслова. Яе дапускаюць, бо прывыклі шукаць працяжнік толькі паміж назоўнікамі. Спытай, ці можна задаць да формы пытанне «што рабіць?» або «што зрабіць?», і тады правер адпаведнае правіла.

Не варта аўтаматычна ставіць працяжнік перад «як», «нібы» або «быццам». Гэтыя словы могуць далучаць параўнанне, а пры ім знак звычайна не патрэбны. Прачытай сказ услых і правер, ці можна замяніць выраз параўнальным вобразам, не змяняючы асноўнай сувязі.

Працяжнік паміж дзейнікам і выказнікам можна зблытаць са знакам у іншых канструкцыях сказа. Прычына — знешне працяжнікі выглядаюць аднолькава, але выконваюць розныя задачы. Каб праверыць сябе, знайдзі граматычную аснову: калі знак стаіць не паміж яе галоўнымі членамі, трэба шукаць іншае правіла.

Сувязь з іншымі тэмамі

Для гэтай тэмы патрэбна ўменне знаходзіць граматычную аснову і адрозніваць дзейнік ад выказніка. Калі галоўныя члены вызначаны няправільна, выбраць умову пастаноўкі працяжніка таксама не атрымаецца. Таму спачатку паўтары, на якія пытанні адказваюць дзейнік і выказнік і што паведамляе кожны з іх.

Правіла звязана з вывучэннем галоўных членаў сказа і дапамагае пры сінтаксічным разборы простых сказаў. Падчас разбору трэба не толькі знайсці граматычную аснову, але і растлумачыць, чым выражаны яе часткі. Гэты навык спатрэбіцца і пры праверцы знакаў прыпынку ў пісьмовай працы.

Што запомніць

• Спачатку знайдзі дзейнік і выказнік.
• Правер, чым выражаны кожны з галоўных членаў.
• Паміж назоўнікамі ў назоўным склоне працяжнік звычайна ставіцца.
• Працяжнік ставіцца паміж дзейнікам і выказнікам, выражанымі неазначальнай формай дзеяслова.
• Перад «гэта», «вось», «значыць» працяжнік часта з'яўляецца часткай патрэбнай канструкцыі.
• Параўнальныя злучнікі і адмоўе «не» могуць быць прычынай, каб працяжнік не ставіць.