§ 22. Азначэнне

Вызначэнні і абазначэнні

Азначэнне — даданы член сказа, які абазначае прымету прадмета і паясняе член сказа, выражаны назоўнікам або іншай часцінай мовы ў значэнні назоўніка. Прасцей кажучы, яно дапамагае зразумець, які гэта прадмет або каму ён належыць. Напрыклад, у спалучэнні новая кніга слова новая называе прымету кнігі. Без азначэння сказ часта застаецца менш дакладным.

Азначэнне звычайна адказвае на пытанні які? чый? каторы? колькі? Пытанне задаюць ад слова, якое азначэнне паясняе, але аднаго пытання недастаткова. Трэба таксама высветліць, ці называе залежнае слова прымету прадмета і ці сапраўды яно звязана з назоўнікам. Гэта дапамагае не зблытаць азначэнне з іншымі даданымі членамі сказа.

Дапасаванае азначэнне — азначэнне, якое дапасуецца да паяснёнага слова ў родзе, ліку і склоне. Дапасаванне азначае, што пры змяненні назоўніка змяняецца і форма азначэння. Звычайна такі член сказа выражаецца прыметнікам, займеннікам або дзеепрыметнікам. Гэтая сувязь робіць яго форму залежнай ад формы назоўніка.

Недапасаванае азначэнне звязваецца з паяснёным словам кіраваннем або прымыканнем і не дапасуецца да яго ў родзе, ліку і склоне. Кіраванне — гэта сувязь, пры якой галоўнае слова патрабуе ад залежнага пэўнай склонавай формы; пры прымыканні залежнае слова не змяняецца. Недапасаванае азначэнне можа выражацца не толькі назоўнікам, але і спалучэннем слоў, інфінітывам або прыслоўем. Таму пры яго пошуку важна ўлічваць сэнс, а не толькі знешнюю форму.

Як гэта ўстроена

Каб знайсці азначэнне, спачатку знайдзіце ў сказе назоўнік або іншае слова, якое называе прадмет. Потым падбярыце слова, што дадае яму прымету: колер, якасць, прыналежнасць ці іншую характарыстыку. Ад гэтага слова пастаўце пытанне да залежнага. Калі пытанне падыходзіць, праверце, ці адносіцца адказ менавіта да прадмета, а не да дзеяння ў сказе.

Пры дапасаванні форма азначэння змяняецца разам з формай назоўніка. Параўнайце: зялёны лес, зялёнага лесу, зялёным лесе. Назоўнік лес змяняе склон, і прыметнік зялёны таксама прымае адпаведную форму. Гэта адбываецца таму, што прыметнік граматычна ўзгадняецца з назоўнікам, які паясняе.

Дапасаваныя азначэнні выражаюцца прыметнікамі, займеннікамі, парадкавымі лічэбнікамі і дзеепрыметнікамі. Напрыклад, у спалучэннях зялёны лес, мой сшытак, першы дзень, прачытаная кніга залежнае слова называе прымету або ўдакладняе прадмет. Яго форма звязана з формай паяснёнага назоўніка. Таму пры разборы трэба не толькі назваць часціну мовы, але і праверыць дапасаванне.

Недапасаванае азначэнне не змяняецца разам з назоўнікам у родзе, ліку і склоне. У спалучэнні дом з цэглы назоўнік цэглы стаіць ва ўскосным склоне з прыназоўнікам і паказвае, з якога матэрыялу дом; у спалучэнні жаданне вучыцца інфінітыў паясняе назоўнік жаданне. Такія словы звязваюцца з назоўнікам кіраваннем або прымыканнем, а не дапасаваннем. Каб вызначыць іх ролю, спытайце, якую прымету прадмета яны раскрываюць.

Азначэнне трэба адрозніваць ад залежнага слова, якое паясняе дзеянне. У спалучэнні цікавая кніга прыметнік цікавая характарызуе прадмет кніга і з’яўляецца азначэннем. У спалучэнні чытаць цікава слова цікава характарызуе дзеянне чытаць, а не прадмет. Такім чынам, аднолькавае пытанне або падобнае значэнне слова не замяняе праверку сэнсавай сувязі.

Віды азначэнняў і спосабы іх выражэння

Карыстайцеся табліцай як памяткай: спачатку вызначце, якое слова паясняецца, затым праверце сувязь і форму залежнага слова. Найперш шукайце дапасаванне, бо яго можна заўважыць па змяненні форм. Калі форма не змяняецца разам з назоўнікам, праверце, ці ёсць кіраванне або прымыканне і ці называе слова прымету прадмета.

Разбор задач

Задача 1. Знайдзіце азначэнне і паяснёнае слова ў сказе: «На стале ляжала новая кніга».

1. Знайдзіце назоўнік кніга: ён называе прадмет і можа быць паяснёным словам.
2. Падбярыце слова, што раскрывае прымету кнігі. Ад назоўніка задаём пытанне якая? — новая.
3. Праверце сувязь: новая паясняе прадмет кніга, а яе форма дапасуецца да формы назоўніка.

Адказ: новая — дапасаванае азначэнне, кніга — паяснёнае слова.

Задача 2. Вызначце від азначэнняў у сказе: «Бацькаў дом стаяў каля ракі».

1. Знайдзіце назоўнік дом і слова бацькаў, якое называе прыналежнасць дома. Пытанне ад назоўніка: чый? — бацькаў.
2. Праверце форму: бацькаў змяняецца разам з назоўнікам, напрыклад бацькаў дом, бацькава хата. Гэта дапасаванае азначэнне.
3. Разбярыце спалучэнне каля ракі: яно адказвае на пытанне дзе стаяў? і паясняе дзеянне стаяў, а не назоўнік дом.

Адказ: бацькаў — дапасаванае азначэнне да слова дом. Каля ракі не з’яўляецца азначэннем у гэтым сказе, бо паясняе дзеянне.

Задача 3. Разбярыце сказ «Жаданне падарожнічаць не пакідала яе»: знайдзіце азначэнне, пастаўце пытанне і вызначце, чым яно выражана.

1. Знайдзіце назоўнік жаданне. Слова падарожнічаць раскрывае, пра якое менавіта жаданне ідзе гаворка.
2. Пастаўце сэнсавае пытанне: жаданне якое? — падарожнічаць, гэта значыць жаданне чаго зрабіць.
3. Вызначце форму і сувязь: падарожнічаць — інфінітыў, ён не змяняецца разам з назоўнікам і прымыкае да яго.

Адказ: падарожнічаць — недапасаванае азначэнне, выражанае інфінітывам; паясняе назоўнік жаданне.

Тыповыя памылкі

Памылка — лічыць азначэннем любое слова, да якога можна задаць пытанне які? Часам гэтае пытанне дапамагае, але слова можа характарызаваць не прадмет, а дзеянне. Памылку дапускаюць, калі шукаюць член сказа толькі па адным пытанні. Для праверкі знайдзіце паяснёнае слова і высветліце, ці называе залежнае слова прымету прадмета.

Азначэнне часам блытаюць з дапаўненнем, бо абодва могуць быць выражаны назоўнікам ва ўскосным склоне. Знешне формы падобныя, таму лёгка не ўлічыць, што менавіта абазначае слова ў сказе. Праверце яго значэнне і пастаўце пытанне ад паяснёнага назоўніка. Калі яно характарызуе прадмет, гэта можа быць азначэнне; калі абазначае аб’ект дзеяння ці іншы прадмет, трэба разгледзець ролю дапаўнення.

Не называйце азначэнне дапасаваным толькі таму, што яно стаіць побач з назоўнікам. Блізкае размяшчэнне слоў не паказвае, як яны звязаны, а недапасаванае азначэнне таксама часта знаходзіцца адразу пасля назоўніка. Праверце, ці змяняецца форма залежнага слова разам з паяснёным. Калі не, шукайце кіраванне або прымыканне.

Некаторыя вучні чакаюць, што азначэнне заўсёды будзе прыметнікам, і таму не заўважаюць інфінітыў або прыслоўе ў такой ролі. Гэта адбываецца, калі арыентуюцца толькі на часціну мовы, а не на сувязь слоў. Праверце, якое слова паясняюць інфінітыў або прыслоўе і ці называюць яны прымету прадмета. Калі яны характарызуюць дзеянне, азначэннем яны не з’яўляюцца.

Сувязь з іншымі тэмамі

Перад вывучэннем азначэння карысна ўмець знаходзіць граматычную аснову і адрозніваць галоўныя члены сказа ад даданых. Так лягчэй вызначыць, якое слова з’яўляецца залежным і што яно паясняе. Таксама трэба паўтарыць часціны мовы, склонавыя формы назоўнікаў і дапасаванне прыметніка да назоўніка. Гэтыя веды спатрэбяцца пры сінтаксічным разборы простага сказа, расстаноўцы знакаў прыпынку і вывучэнні адасобленых азначэнняў.

Што запомніць

• Азначэнне называе прымету прадмета.
• Азначэнне звычайна залежыць ад назоўніка.
• Дапасаванае азначэнне змяняецца разам з паяснёным словам.
• Недапасаванае азначэнне звязваецца кіраваннем або прымыканнем.
• Пытанні азначэння: які? чый? каторы? колькі?
• Каб вызначыць член сказа, улічвайце не толькі пытанне, але і сэнсавую сувязь слоў.