§ 24. Дапаўненне

Вызначэнні і абазначэнні

Дапаўненне — другарадны член сказа, які абазначае прадмет і залежыць ад слова са значэннем дзеяння, стану або прыметы. Яно адказвае на пытанні ўскосных склонаў: каго? чаго? каму? чаму? кім? чым? аб кім? аб чым? Гэтыя пытанні дапамагаюць знайсці слова, якое называе аб’ект дзеяння або тое, з чым звязана прымета. Напрыклад, у спалучэнні «чытаць кнігу» слова «кнігу» — тое, на што накіравана чытанне.

Прамое дапаўненне — дапаўненне, якое звычайна выражаецца назоўнікам або займеннікам у вінавальным склоне без прыназоўніка і абазначае прадмет, на які непасрэдна накіравана дзеянне. Яно паказвае, што менавіта чытаюць, будуюць, малююць або бачаць. Так можна вызначыць непасрэдны аб’ект дзеяння і не зблытаць яго з іншымі залежнымі словамі. Напрыклад: «маляваць што? партрэт».

Ускоснае дапаўненне — дапаўненне ў іншых ускосных склонах, а таксама ў вінавальным склоне з прыназоўнікам. Яно паказвае, каму адрасавана дзеянне, з чым ці пра што яно звязана, або называе іншыя адносіны паміж прадметам і дзеяннем. Каб пазнаць такое дапаўненне, трэба глядзець не толькі на пытанне, але і на форму слова. Напрыклад, у сказе «падзякаваць настаўніку» залежнае слова стаіць у давальным склоне.

Як гэта ўстроена

Дапаўненне залежыць ад дзеяслова, прыметніка, прыслоўя або іншага слова і называе прадмет, з якім звязана дзеянне, стан ці прымета. Залежнае слова патрэбнае, бо дзеянне часта скіравана на нейкі прадмет: можна слухаць музыку, чакаць сябра, ганарыцца дасягненнем. Пры прыметніку ці прыслоўі дапаўненне ўдакладняе, з чым звязана названая якасць або ацэнка: «верны сябру», «далёка ад дома». Значыць, шукаць яго трэба побач не толькі з дзеясловам.

Каб знайсці дапаўненне, спачатку вызначы слова, ад якога яно залежыць. Потым пастаў ад гэтага слова пытанне ўскоснага склону і правер, ці называе адказ прадмет, звязаны з дзеяннем, станам або прыметай. Напрыклад, у сказе «Дзяўчынка напісала ліст» ад слова «напісала» пытаемся «напісала што?». Адказ «ліст» называе тое, што створана дзеяннем. Такі спосаб дапамагае не прымаць любое слова з падыходным пытаннем за дапаўненне.

Прамое дапаўненне часцей за ўсё стаіць у вінавальным склоне без прыназоўніка: «пабудавалі дом», «сустрэў сябра». Гэты склон без прыназоўніка часта паказвае на прадмет, на які накіравана дзеянне. Аднак пры адмоўі замест вінавальнага можа з’явіцца родны склон: «не атрымаў адказу». Адмоўе ўплывае на склонавую форму, але сэнс прадмета як непасрэднага аб’екта дзеяння захоўваецца, таму дапаўненне можа заставацца прамым.

Ускоснае дапаўненне выражаецца формамі ўскосных склонаў з прыназоўнікам або без яго. Якую форму выбраць, часта вызначае кіраванне — сувязь, пры якой галоўнае слова патрабуе ад залежнага пэўнага склону. Напрыклад, гавораць «дапамагчы каму? сябру», але «падзякаваць каму? настаўніку за што? за дапамогу». Таму нельга вызначаць від дапаўнення толькі па пытанні: трэба ўлічваць склон і прыназоўнік.

Дапаўненне можа быць выражана назоўнікам, займеннікам, назоўнікам у значэнні іншай часціны мовы або неазначальнай формай дзеяслова. Розныя часціны мовы могуць называць прадмет або дзеянне, якое ў сказе ўспрымаецца як прадмет думкі ці жадання. Напрыклад, у сказе «Я папрасіў дапамагчы» інфінітыў «дапамагчы» залежыць ад дзеяслова «папрасіў» і называе тое, пра што папрасілі. Значыць, пры разборы трэба вызначаць ролю слова ў сказе, а не арыентавацца толькі на яго звычайную часціну мовы.

Віды дапаўнення

У табліцы супастаўлены прыкметы прамога і ўскоснага дапаўнення: форма, пытанні і сэнсавая сувязь з дзеяннем. Карыстайся ёю пасля таго, як знайшоў залежнае слова і задаў пытанне ад галоўнага. Калі вінавальны склон стаіць без прыназоўніка, правер, ці не змяняе форму адмоўе; калі ёсць прыназоўнік або іншы склон, звычайна гэта ўскоснае дапаўненне.

Разбор задач

Задача. У сказе «Маці чытае кнігу» знайдзіце дапаўненне і вызначце яго від. Спачатку трэба адшукаць словы, якія звязаны паміж сабой, а потым зразумець, якую ролю мае залежнае слова. Не варта называць дапаўненнем проста любое слова пасля дзеяслова: патрэбна праверыць пытанне і форму.

1. Знаходзім дзеяслоў — «чытае»: ён называе дзеянне і з’яўляецца словам, ад якога можна задаць пытанне. Дзейнік «маці» адказвае на пытанне хто? і паведамляе, хто чытае. Таму шукаем іншае слова, якое залежыць ад дзеяслова.

2. Задаём пытанне ад дзеяслова: «чытае што?». Адказ — «кнігу». Гэтае слова называе прадмет, на які непасрэдна накіравана чытанне, таму яно выступае дапаўненнем, а не дзейнікам.

3. Вызначаем форму слова. «Кнігу» стаіць у вінавальным склоне і ўжываецца без прыназоўніка. Гэта тыповая форма прамога дапаўнення, а значэнне пацвярджае, што кнігу непасрэдна чытаюць.

Адказ: «кнігу» — прамое дапаўненне, выражанае назоўнікам у вінавальным склоне без прыназоўніка.

Задача. У сказе «Я не атрымаў адказу» знайдзіце дапаўненне і растлумачце яго склонавую форму. Тут важна не спыняцца на тым, што слова мае форму роднага склону. Трэба высветліць, як на гэтую форму ўплывае адмоўе і на які прадмет накіравана дзеянне.

1. Знаходзім дзеяслоў «атрымаў» і ставім ад яго пытанне: «не атрымаў чаго?». Адказ — «адказу», ён называе прадмет, які чалавек не атрымаў, і залежыць ад дзеяслова.

2. Правяраем склон: форма «адказу» — родны склон. У сказе ёсць адмоўе «не», якое можа выклікаць ужыванне роднага склону замест звычайнага вінавальнага.

3. Вызначаем від па значэнні. Адказ з’яўляецца непасрэдным аб’ектам дзеяння «атрымаць», таму змяненне склону не ператварае яго ва ўскоснае дапаўненне.

Адказ: «адказу» — прамое дапаўненне ў родным склоне пры адмоўі.

Задача. У сказе «Вучні падзякавалі настаўніку за дапамогу» знайдзіце ўсе дапаўненні і вызначце іх від. Пры гэтым дзеяслоў кіруе двума залежнымі словамі, і кожнае трэба разгледзець асобна. Пытанні пакажуць сувязь, а склоны і прыназоўнік дапамогуць вызначыць від.

1. Знаходзім дзеяслоў «падзякавалі» і пытаемся: «падзякавалі каму?». Адказ «настаўніку» стаіць у давальным склоне, называе таго, каму адрасавана падзяка, і з’яўляецца ўскосным дапаўненнем.

2. Задаём яшчэ адно пытанне: «падзякавалі за што?». Адказ «за дапамогу» мае прыназоўнік «за» і форму вінавальнага склону. Вінавальны склон з прыназоўнікам у гэтым выпадку абазначае ўскосную сувязь з дзеяннем.

3. Правяраем, што абодва словы залежаць ад аднаго дзеяслова, але выконваюць розныя сэнсавыя ролі: адно называе адрасата падзякі, другое — яе прычыну. Таму ніводнае з іх не з’яўляецца прамым дапаўненнем.

Адказ: «настаўніку» і «за дапамогу» — ускосныя дапаўненні; першае стаіць у давальным склоне, другое — у вінавальным склоне з прыназоўнікам.

Тыповыя памылкі

Часам дапаўненне блытаюць з дзейнікам або выказнікам, бо засяроджваюцца толькі на пытанні. Памылку дапускаюць, калі не вызначаюць, ад якога слова залежыць член сказа і якую ролю ён мае. Правер сябе: дзейнік звычайна называе выканаўцу дзеяння, а дапаўненне залежыць ад іншага слова і называе звязаны з ім прадмет.

Не кожнае слова ў вінавальным склоне безумоўна трэба называць прамым дапаўненнем: часта забываюць улічыць прыназоўнік. З-за гэтага вінавальны склон з прыназоўнікам памылкова прымаюць за прамое дапаўненне. Правер форму цалкам: калі перад словам ёсць прыназоўнік, такое дапаўненне звычайна ўскоснае.

Родны склон пры адмоўі часам не заўважаюць як форму прамога дапаўнення. Гэта адбываецца, калі вучань вызначае від толькі па склоне і не ўлічвае, што дзеяслоў стаіць з адмоўем. Задай пытанне ад дзеяслова і правер сэнс: калі названы прадмет — непасрэдны аб’ект дзеяння, адмоўе не абавязкова змяняе від дапаўнення.

Дапаўненне можна прыняць за акалічнасць, калі абодва члены сказа адказваюць на падобныя пытанні, напрыклад «чым?». Прычына памылкі — арыентацыя толькі на пытанне без уліку значэння слова. Каб праверыць сябе, высветлі, ці называе слова прадмет, з якім звязана дзеянне, або характарызуе абставіны яго выканання.

Сувязь з іншымі тэмамі

Перад гэтай тэмай трэба ведаць назвы і пытанні ўскосных склонаў, бо па іх часта знаходзяць дапаўненне. Таксама спатрэбіцца ўменне вызначаць граматычную аснову і знаходзіць залежныя словы: без гэтага лёгка зблытаць розныя члены сказа. Дапаўненне выкарыстоўваюць пры сінтаксічным разборы простага сказа і пры вывучэнні спосабаў сувязі слоў. Пазней гэтыя веды дапамогуць адрозніваць другарадныя члены і правільна будаваць словазлучэнні з патрэбным кіраваннем.

Што запомніць

• Дапаўненне — другарадны член сказа.
• Яно называе прадмет, звязаны з дзеяннем, станам або прыметай.
• Дапаўненне звычайна адказвае на пытанні ўскосных склонаў.
• Прамое дапаўненне найчасцей стаіць у вінавальным склоне без прыназоўніка.
• Пры адмоўі прамое дапаўненне можа мець форму роднага склону.
• Ускоснае дапаўненне выражаецца формамі ўскосных склонаў з прыназоўнікам або без яго.