§ 25. Акалічнасць

Определения и обозначения

Акалічнасць — другарадны член сказа, які абазначае месца, час, спосаб дзеяння, прычыну, мэту, умову, уступку або меру і ступень. Іншымі словамі, яна дапамагае ўявіць, у якіх абставінах адбываецца дзеянне або выяўляецца прымета. Гэта вызначэнне патрэбна, каб адрозніваць акалічнасць ад іншых другарадных членаў сказа.

Акалічнасць месца — акалічнасць, якая паказвае, дзе, куды або адкуль адбываецца дзеянне. Напрыклад, у сказе «Мы сустрэліся ў бібліятэцы» словы «ў бібліятэцы» называюць месца сустрэчы. Вызначэнне гэтай разнавіднасці дапамагае ўдакладніць месца ці напрамак дзеяння.

Акалічнасць часу — акалічнасць, якая паказвае, калі, як доўга або з якога часу адбываецца дзеянне. У сказе «Раніцай пачаўся дождж» слова «раніцай» называе час. Гэта паняцце патрэбна, каб адрозніваць час дзеяння ад яго месца і іншых абставін.

Акалічнасць спосабу дзеяння — акалічнасць, якая паказвае, як або якім чынам адбываецца дзеянне. Напрыклад, у сказе «Ён адказаў спакойна» слова «спакойна» характарызуе спосаб адказу. З дапамогай гэтай разнавіднасці можна перадаць, як менавіта выконваецца дзеянне.

Как это устроено

Акалічнасць залежыць ад слова, якое называе дзеянне або прымету, і ўдакладняе яго. Таму пры разборы трэба спачатку знайсці граматычную аснову, а затым высветліць, з якім словам звязаны меркаваны другарадны член. Напрыклад, у спалучэнні «вярнуліся дадому» слова «дадому» залежыць ад выказніка «вярнуліся» і паказвае, куды накіравана дзеянне.

Разнавіднасць акалічнасці вызначаюць па значэнні і сэнсавым пытанні. Пытанні «дзе?», «калі?» і «як?» дапамагаюць звузіць выбар, але асобна ад кантэксту яны не заўсёды даюць дакладны адказ. Каб не памыліцца, трэба высветліць, якую інфармацыю слова дадае да сказа: месца, час, спосаб або іншыя абставіны.

Акалічнасць прычыны тлумачыць, чаму адбываецца дзеянне, а акалічнасць мэты — дзеля чаго яно адбываецца. Напрыклад, стома можа быць прычынай спыніцца, а адпачынак — мэтай спынення. Параўнанне сэнсу дапамагае не зблытаць гэтыя разнавіднасці, нават калі абедзве звязаны з адным і тым жа дзеяннем.

Акалічнасць умовы паказвае, пры якой умове дзеянне магчымае, а акалічнасць уступкі — нягледзячы на якую перашкоду яно адбываецца. У сказе «Пры жаданні можна ўсё паспець» жаданне з’яўляецца ўмовай, а ў сказе «Нягледзячы на дождж, гульня працягвалася» дождж не перашкаджае гульні. Такі сэнсавы аналіз дазваляе вызначыць, ці адкрывае слова неабходную ўмову, ці называе перашкоду.

Акалічнасць можа выражацца прыслоўем, назоўнікам ва ўскосным склоне з прыназоўнікам або без яго, інфінітывам і іншымі сродкамі. Напрыклад, спосаб дзеяння перадаецца прыслоўем «спакойна», а мэта — інфінітывам у спалучэнні «прыйшлі дапамагчы». Форма слова сама па сабе не вызначае разнавіднасць, бо аднолькава выражаныя словы могуць мець рознае значэнне ў розных сказах.

Разнавіднасці акалічнасцей

Карыстайся табліцай як падказкай: спачатку знайдзі слова, якое залежыць ад дзеяння або прыметы, затым задай пытанне і правер сэнс. Аднаго пытання часам недастаткова, таму параўнай яго з усім сказам. Прыклад у апошняй калонцы паказвае, як акалічнасць працуе ў кантэксце.

Разбор задач

Задача: знайдзіце акалічнасць і вызначце яе разнавіднасць у сказе «Вечарам дзеці вярнуліся дадому». Спачатку вызначым граматычную аснову: «дзеці вярнуліся». Абодва словы, якія ўдакладняюць дзеянне, звязаны з выказнікам, але адказваюць на розныя пытанні.

1. Знойдзем словы «вечарам» і «дадому» і праверым, ці залежаць яны ад выказніка «вярнуліся».
2. Паставім пытанне ад выказніка: вярнуліся калі? — вечарам. Гэта слова называе час, таму з’яўляецца акалічнасцю часу.
3. Паставім другое пытанне: вярнуліся куды? — дадому. Слова паказвае напрамак, таму гэта акалічнасць месца.

Адказ: «вечарам» — акалічнасць часу, «дадому» — акалічнасць месца. Важна не спыняцца на першай знойдзенай акалічнасці: у адным сказе іх можа быць некалькі. У кожным выпадку трэба асобна вызначыць, ад якога слова залежыць акалічнасць.

Задача: вызначце разнавіднасці акалічнасцей у сказе «З-за моцнага ветру мы засталіся дома, каб скончыць працу». Знойдзем граматычную аснову «мы засталіся» і адшукаем словы, якія тлумачаць прычыны або мэту гэтага дзеяння. Так мы не прымем абедзве акалічнасці за адзінкавае ўдакладненне.

1. Зададзім пытанне «засталіся чаму?» — з-за моцнага ветру. Гэтая частка паведамляе, што выклікала дзеянне, таму перад намі акалічнасць прычыны.
2. Зададзім пытанне «засталіся навошта?» — каб скончыць працу. Гэта тлумачыць, дзеля чаго засталіся, значыць, з’яўляецца акалічнасцю мэты.

Адказ: «з-за моцнага ветру» — акалічнасць прычыны, «каб скончыць працу» — акалічнасць мэты. Каб праверыць сябе, можна перафразаваць: «ветру» тлумачыць, чаму яны засталіся, а «скончыць працу» называе запланаваны вынік. Прычына і мэта маюць розныя сэнсавыя ролі.

Задача: разбярыце сказ «Нягледзячы на стомленасць, спартсмен трэніраваўся ў зале да вечара, каб падрыхтавацца да спаборніцтваў». Тут трэба знайсці ўсе акалічнасці, вызначыць іх разнавіднасць, сродак выражэння і слова, ад якога яны залежаць. Спачатку вылучым граматычную аснову «спартсмен трэніраваўся».

1. «Нягледзячы на стомленасць» залежыць ад выказніка «трэніраваўся» і адказвае на пытанне «нягледзячы на што?». Гэта акалічнасць уступкі, выражаная назоўнікам з прыназоўнікам.
2. «У зале» адказвае на пытанне «трэніраваўся дзе?», таму гэта акалічнасць месца, выражаная назоўнікам з прыназоўнікам.
3. «Да вечара» адказвае на пытанне «да якога часу?», называе часавую мяжу дзеяння і з’яўляецца акалічнасцю часу, выражанай назоўнікам з прыназоўнікам.
4. «Каб падрыхтавацца да спаборніцтваў» залежыць ад слова «трэніраваўся» і адказвае на пытанне «з якой мэтай?». Гэта акалічнасць мэты, выражаная спалучэннем з інфінітывам.

Адказ: у сказе ёсць акалічнасці ўступкі, месца, часу і мэты. Яны ўсе звязаны з дзеяннем «трэніраваўся», але кожная дадае розную інфармацыю. Зварот «да спаборніцтваў» уваходзіць у спалучэнне «падрыхтавацца да спаборніцтваў» і не трэба асобна залічваць яго да пералічаных акалічнасцей сказа.

Типичные ошибки

Памылка: вызначаць разнавіднасць толькі па пытанні. Яе дапускаюць, бо адно пытанне можа падыходзіць да розных значэнняў, а без кантэксту словы не заўсёды зразумелыя. Правер сябе: перафразуй сказ і назаві, якую інфармацыю дадае слова — пра месца, час, прычыну ці нешта іншае.

Памылка: блытаць акалічнасці прычыны і мэты. Гэта адбываецца, калі абедзве акалічнасці звязаны з адным дзеяннем і іх пытанні не супастаўляюць са сэнсам. Спытай сябе: «чаму дзеянне адбылося?» — гэта прычына; «дзеля чаго яго выконваюць?» — гэта мэта.

Памылка: лічыць кожны назоўнік з прыназоўнікам акалічнасцю. Назоўнік можа выконваць у сказе розныя ролі, таму яго знешняя форма не дае гатовага адказу. Правер, ад якога слова ён залежыць і якую сувязь мае з выказнікам або іншымі членамі сказа.

Памылка: прымаць акалічнасць за дадатак. Так здараецца, калі вучань арыентуецца толькі на пытанне або на форму слова і не ўлічвае яго значэнне. Акалічнасць характарызуе абставіны дзеяння, а дадатак называе аб’ект, на які яно накіравана; для праверкі перафразуй ролю слова ў сказе.

Связь с другими темами

Для вывучэння акалічнасці трэба ўмець знаходзіць граматычную аснову, выказнік і слова, ад якога залежыць другарадны член сказа. Тэма звязана з дадаткам і азначэннем: калі ведаць адрозненні паміж другараднымі членамі, лягчэй зрабіць сінтаксічны разбор. Уменне вызначаць акалічнасці спатрэбіцца пры разборы простых і складаных сказаў, а таксама пры расстаноўцы знакаў прыпынку ў канструкцыях з адасобленымі членамі.

Что запомнить

• Акалічнасць — другарадны член сказа, які характарызуе дзеянне або прымету.
• Разнавіднасць акалічнасці вызначаюць найперш паводле значэння.
• Акалічнасці бываюць месца, часу, спосабу дзеяння, прычыны, мэты, умовы, уступкі, меры і ступені.
• Пытанні дапамагаюць знайсці акалічнасць, але не замяняюць аналізу сэнсу.
• Акалічнасць можа выражацца рознымі часцінамі мовы і словазлучэннямі.
• Пры разборы трэба паказаць, ад якога слова залежыць акалічнасць.