§ 46. Паняцце пра адасабленне

Определения и обозначения

Адасабленне — гэта сэнсавае і інтанацыйнае вылучэнне другарадных членаў сказа. У маўленні такі член вымаўляецца асобна, а на пісьме звычайна аддзяляецца знакамі прыпынку. Гэта дапамагае паказаць, што да асноўнага паведамлення дадаецца ўдакладненне або тлумачэнне.

Адасобленыя члены сказа — другарадныя члены, якія ўдакладняюць, тлумачаць або дадаткова характарызуюць іншыя словы. Яны не ўтвараюць граматычную аснову, але захоўваюць сэнсавую сувязь з пэўным словам. Калі знайсці гэтае слова, лягчэй зразумець, што менавіта паведамляе адасобленая частка.

Адасобленае азначэнне — азначэнне, якое вылучаецца ў вусным маўленні і на пісьме. Яно называе прымету прадмета і звычайна звязана з назоўнікам ці займеннікам. Такая характарыстыка дазваляе дадаць да назвы прадмета асобную дэталь.

Адасобленая акалічнасць — другарадны член, які характарызуе дзеянне: паказвае, напрыклад, як, калі або пры якой умове яно адбываецца. Яна адносіцца да дзеяслова ці іншага слова са значэннем дзеяння. З яе дапамогай сказ паведамляе не толькі пра дзеянне, але і пра абставіны яго выканання.

Как это устроено

Адасабленне дазваляе вылучыць дадатковую інфармацыю, не перабудоўваючы граматычную аснову сказа. Напрыклад, у сказе «Падарожнік, стомлены доўгай дарогай, прысеў каля крыніцы» аснову складаюць словы «падарожнік прысеў». Характарыстыка «стомлены доўгай дарогай» дадае звесткі пра падарожніка, але не становіцца часткай асновы. Таму чытач можа ўспрыняць галоўнае паведамленне і асобнае ўдакладненне.

Інтанацыйная паўза дапамагае ў вусным маўленні пачуць мяжу адасобленага члена. Яго сэнсавая самастойнасць адносная: ён паведамляе дадатковую дэталь, аднак не губляе сувязі са словам, якое характарызуе. На пісьме гэтую мяжу часта паказваюць коскамі. Але паўза — толькі падказка для чытання, а не адзіная ўмова выбару знакаў.

Адасабляцца могуць азначэнні, акалічнасці і іншыя другарадныя члены. Іх значэнне залежыць ад таго, якое слова яны ўдакладняюць і якое дадатковае паведамленне ўносяць у сказ. Напрыклад, азначэнне дае характарыстыку прадмету, а акалічнасць раскрывае спосаб або абставіны дзеяння. Таму спачатку трэба вызначыць ролю часткі, а не толькі заўважыць, што яна стаіць пасля нейкага слова.

Адасоблены член заўсёды звязаны з пэўным словам: да яго можна паставіць пытанне, а яго сэнс дапамагае раскрыць гэтае слова. Адначасова адасобленая частка вымаўляецца інтанацыйна вылучана і ўносіць дадатковую дэталь. Каб не прыняць яе за самастойную граматычную аснову, трэба праверыць, хто або што дзейнічае і што адбываецца. Такая праверка паказвае, якія словы складаюць галоўнае паведамленне, а якія яго дапаўняюць.

Знакі прыпынку выбіраюць з улікам структуры сказа і ўмоў адасаблення. Адна і тая ж паўза ў маўленні не заўсёды патрабуе коскі: трэба высветліць, якую сінтаксічную ролю выконвае частка і з якім словам звязана. Так, месца азначэння адносна слова, якое яно характарызуе, можа мець значэнне для адасаблення. Таму спачатку аналізуюць будову і сэнс, а ўжо потым ставяць знакі.

Адасобленыя члены сказа і іх асаблівасці

Карыстайцеся табліцай, каб спачатку вызначыць значэнне адасобленага члена, а потым — слова, з якім ён звязаны. Апошняя калонка нагадвае: знакі нельга выбіраць толькі па інтанацыйнай паўзе. Праверце будову сказа і ўмовы адасаблення.

Разбор задач

Задача 1. Знайдзіце адасоблены член у сказе і растлумачце, якое слова ён характарызуе. Сказ: «Дзеці, захопленыя назіраннем за птушкамі, не заўважылі часу». Трэба вызначыць, якая частка дадае характарыстыку, і знайсці слова, да якога яна адносіцца.

1. Знайдзіце граматычную аснову: «дзеці не заўважылі».
2. Пастаўце пытанне ад слова «дзеці»: дзеці якія? — «захопленыя назіраннем за птушкамі».
3. Вызначце ролю гэтай часткі: яна называе прымету дзяцей, значыць, гэта азначэнне. Яно вылучана коскамі як дадатковая характарыстыка.

Адказ: адасобленае азначэнне «захопленыя назіраннем за птушкамі» адносіцца да слова «дзеці».

Задача 2. Расстаўце знакі прыпынку ў сказе з адасобленым азначэннем і абгрунтуйце іх. Сказ: «Сад залаты ад восеньскага лісця выглядаў казачна». Патрэбна знайсці азначэнне, высветліць, якое слова яно характарызуе, і праверыць яго месца ў сказе.

1. Вызначце аснову: «сад выглядаў казачна».
2. Задайце пытанне ад слова «сад»: сад які? — «залаты ад восеньскага лісця». Гэта азначэнне, якое адносіцца да назоўніка «сад».
3. Азначэнне стаіць пасля слова, якое характарызуе, і мае залежныя словы «ад восеньскага лісця». У гэтым сказе яго трэба вылучыць коскамі.

Адказ: «Сад, залаты ад восеньскага лісця, выглядаў казачна». Коскі вылучаюць азначэнне пасля слова «сад».

Задача 3. Параўнайце два сказы і вызначце, у якім з іх патрэбна адасабленне. Першы сказ: «Хлопчык, стомлены пасля трэніроўкі, хутка заснуў». Другі: «Стомлены хлопчык хутка заснуў». Абодва паведамляюць пра хлопчыка і яго стан, але будова ў іх розная, таму праверым ролю і месца азначэння.

1. У абодвух сказах аснова — «хлопчык заснуў».
2. У першым сказе азначэнне «стомлены пасля трэніроўкі» стаіць пасля назоўніка і мае залежныя словы. Яно ўдакладняе характарыстыку хлопчыка і вылучаецца коскамі.
3. У другім сказе слова «стомлены» стаіць перад назоўнікам і ўваходзіць у звычайную характарыстыку прадмета. У гэтым прыкладзе коска не патрэбная.

Адказ: адасабленне патрэбна ў першым сказе: «Хлопчык, стомлены пасля трэніроўкі, хутка заснуў». У другім сказе азначэнне перад словам «хлопчык» не адасабляецца.

Типичные ошибки

Памылка — ставіць коску пасля кожнага другарад­нага члена. Яе дапускаюць, калі лічаць, што любая дадатковая інфармацыя павінна аддзяляцца знакам. Праверце, якую сінтаксічную ролю выконвае частка і ці ёсць умовы для адасаблення: звычайнае азначэнне або акалічнасць не абавязкова адасабляюцца.

Не варта вызначаць адасабленне толькі па паўзе ў маўленні. Паўза залежыць і ад тэмпу чытання, таму можа падштурхнуць да лішняй коскі. Каб праверыць сябе, разбярыце будову сказа, знайдзіце сувязь слоў і звярніце ўвагу на сэнс адасобленай часткі.

Часам адасоблены член памылкова прымаюць за частку граматычнай асновы. Так адбываецца, калі не вызначыць, хто дзейнічае і што робіць, або не адрозніць характарыстыку ад выказніка. Спачатку знайдзіце дзейнік і выказнік, а потым высветліце, ці ўваходзіць разгляданае слова ў іх склад.

Яшчэ адна памылка — не праверыць, да якога слова адносіцца адасоблены член. Тады можна няправільна вызначыць яго від і паставіць коскі не там, дзе трэба. Пастаўце пытанне ад слова, якое ён удакладняе, і праверце, ці падыходзіць гэты сэнс да ўсяго сказа.

Связь с другими темами

Для вывучэння адасаблення трэба ўмець знаходзіць граматычную аснову і адрозніваць яе ад другарадных членаў. Гэта дапамагае не прыняць дадатковую характарыстыку за дзейнік або выказнік. Без такога разбору складана зразумець, якая частка сказа адасабляецца.

Таксама спатрэбяцца веды пра азначэнне і акалічнасць: трэба распазнаваць, якое слова яны характарызуюць і якое пытанне да іх паставіць. Інтанацыя і сэнс сказа дапамагаюць убачыць дадатковую інфармацыю, але не замяняюць сінтаксічнага аналізу.

Паняцце адасаблення рыхтуе да вывучэння адасобленых азначэнняў і акалічнасцей, а таксама знакаў прыпынку ў простым сказе. Разуменне агульнага прынцыпу дазваляе потым разглядаць асобныя выпадкі і ўмовы пастаноўкі косак.

Что запомнить

• Адасабленне вылучае другарадны член сказа па сэнсе і інтанацыі.
• Адасобленыя члены дадаюць да сказа ўдакладняльную або дадатковую інфармацыю.
• Адасоблены член звязаны з іншымі словамі сказа.
• Адасабляцца могуць розныя другарадныя члены.
• Знакі прыпынку залежаць ад будовы і значэння сказа.
• Каб знайсці адасоблены член, вызначце яго сэнсавую сувязь і ролю ў сказе.