Сказы з адасобленымі членамі: будова, значэнне, ужыванне

Вызначэнні і абазначэнні

Адасобленыя члены сказа — другарадныя члены, якія інтонацыйна і сэнсава вылучаюцца ў сказе і на пісьме звычайна аддзяляюцца знакамі прыпынку. Яны не ўтвараюць новай граматычнай асновы, а дадаюць да паведамлення дадатковую характарыстыку, умову або ўдакладненне. Каб знайсці такі член, трэба высветліць, якое слова ён паясняе і якую дадатковую думку ўносіць.

Адасобленае азначэнне — азначэнне, якое вылучаецца ў сказе і дадаткова характарызуе прадмет. Яно часта выражаецца дзеепрыметным зваротам або прыметнікам з залежнымі словамі, напрыклад: дарога, вузкая і камяністая. Распазнаванне азначэння дапамагае зразумець, да якога слова адносіцца апісанне і ці трэба аддзяліць яго коскамі.

Адасобленая акалічнасць — акалічнасць, якая вылучаецца ў сказе і ўдакладняе ўмовы дзеяння. Часта яна выражаецца дзеепрыслоўем або дзеепрыслоўным зваротам: вяртаючыся з выраю. Яна паказвае, як, калі або пры якіх абставінах адбываецца дзеянне выказніка, таму важна звязваць яе менавіта з гэтым дзеяннем.

Удакладняльны член сказа — член сказа, які канкрэтызуе або абмяжоўвае значэнне іншага слова ці члена сказа. Напрыклад, ён можа назваць дакладнае месца пасля больш агульнага ўказання. Гэтае паняцце патрэбнае, каб адрозніваць удакладненне ад аднародных членаў і правільна вызначаць сэнсавыя межы канструкцыі.

Як гэта ўладкавана

Адасоблены член дадае да асноўнай думкі звесткі пра прымету, абставіны дзеяння або больш дакладнае значэнне слова. Пры гэтым дзейнік і выказнік застаюцца тымі самымі: другарадны член не стварае асобнага паведамлення, а дапамагае лепш уявіць ужо названы прадмет ці дзеянне. Таму, аналізуючы сказ, спачатку знайдзіце граматычную аснову, а пасля высветліце, што менавіта дадае вылучаная канструкцыя.

Адасабленне азначэння залежыць ад яго будовы і месца адносна слова, якое яно паясняе. Калі азначэнне стаіць пасля паяснёнага слова, яго лягчэй вылучыць як дадатковае апісанне; залежныя словы таксама могуць утвараць з азначэннем цэлы зварот. Аднак аднаго становішча недастаткова: трэба ўлічыць сэнс і інтанацыю, бо яны паказваюць, ці падаецца прымета як асобнае дадатковае паведамленне, ці цесна зліваецца з назвай прадмета.

Дзеепрыслоўе і дзеепрыслоўны зварот называюць дадатковае дзеянне, якое адбываецца разам з дзеяннем выказніка або ў сувязі з ім. Напрыклад, птушкі вяртаюцца і адначасова кружаць над лесам. Зварот звычайна вылучаюць коскамі, каб чытач бачыў, дзе заканчваецца дадатковае дзеянне і дзе працягваецца асноўнае паведамленне; яго месца ў пачатку ці ў канцы сказа гэтага правіла не адмяняе.

Удакладняльны член звужае значэнне слова перад ім: спачатку называецца нешта агульнае, а затым — больш дакладнае. Аднародныя члены, наадварот, называюць некалькі раўнапраўных прадметаў, дзеянняў або прымет. Каб не зблытаць іх, задайце пытанне: наступная частка тлумачыць, што маецца на ўвазе пад папярэдняй, ці проста далучае яшчэ адзін член? У першым выпадку гэта ўдакладненне.

Межы адасобленай канструкцыі вызначаюць не толькі на слых. Спачатку знаходзяць яе галоўнае слова і залежныя словы, потым высвятляюць, з якім членам сказа яна звязана і якую ролю выконвае. Інтанацыйнае вылучэнне дапамагае пачуць адасабленне, але паўза не заўсёды дакладна паказвае пачатак і канец звароту. Таму правярайце разам будову, сэнсавую сувязь і інтанацыю.

Віды адасобленых і ўдакладняльных членаў сказа

Карыстайцеся табліцай як планам разбору: спачатку вызначце, што выражае канструкцыя, а затым — чым яна выражана. У апошняй калонцы сабраны пытанні, якія дапамагаюць абгрунтаваць адасабленне. Калі прыкметы падыходзяць да некалькіх радкоў, праверце сувязь канструкцыі з паяснёным словам у кантэксце.

Разбор задач

1. Дзеепрыслоўны зварот

Заданне. Знайсці адасобленую акалічнасць у сказе «Птушкі, вяртаючыся з выраю, кружылі над лесам» і растлумачыць знакі прыпынку.

1. Спачатку вызначаем граматычную аснову: птушкі кружылі. Дзейнік — птушкі, выказнік — кружылі, таму галоўнае паведамленне зразумелае і без дадатковай канструкцыі.
2. Знаходзім дзеепрыслоўе вяртаючыся і залежныя ад яго словы з выраю. Разам яны ўтвараюць дзеепрыслоўны зварот, які адказвае на пытанне што робячы? і адносіцца да дзеяння кружылі.
3. Зварот называе дадатковую акалічнасць дзеяння і вылучаецца з двух бакоў, бо знаходзіцца ў сярэдзіне сказа. Таму перад ім і пасля яго ставяцца коскі.

Адказ: адасобленая акалічнасць — вяртаючыся з выраю; коскі абазначаюць яе межы.

2. Азначэнне пасля паяснёнага слова

Заданне. Расставіць знакі прыпынку і абгрунтаваць адасабленне ў сказе: «Дарога вузкая і камяністая вяла да ракі».

1. Знаходзім граматычную аснову: дарога вяла. Слова вузкая і спалучэнне камяністая характарызуюць дзейнік дарога, гэта азначэнні.
2. Азначэнні стаяць пасля слова, якое паясняюць, і даюць дарозе дадатковую характарыстыку. Іх можна вылучыць інтанацыйна, бо асноўнае паведамленне пра тое, куды вяла дарога, застаецца зразумелым і без гэтага апісання.
3. У гэтым сказе два азначэнні ўтвараюць адасобленую канструкцыю. Ставім коску перад імі і пасля іх, каб паказаць межы апісання.

Адказ: Дарога, вузкая і камяністая, вяла да ракі.

3. Удакладняльны член

Заданне. Перабудаваць сказ «Мы спыніліся каля ракі і каля моста» так, каб другая частка ўдакладняла першую, расставіць знакі прыпынку і растлумачыць змену сэнсу.

1. У зыходным сказе каля ракі і каля моста падаюцца як два раўнапраўныя месцы, дзе спыніліся. Гэта аднародныя акалічнасці: кожная асобна паведамляе пра месца.
2. Каб зрабіць другое месца ўдакладненнем, трэба паказаць, што мост знаходзіцца пры той рацэ і што маецца на ўвазе менавіта гэтае месца. Перабудуем сказ: Мы спыніліся каля ракі, каля старога моста.
3. Другая акалічнасць цяпер удакладняе першую, а не называе яшчэ адно раўнапраўнае месца. Інтанацыйная паўза і коска дапамагаюць перадаць пераход ад агульнага ўказання да больш дакладнага.

Адказ: Мы спыніліся каля ракі, каля старога моста. Словы каля старога моста канкрэтызуюць, каля якога месца каля ракі спыніліся.

Тыповыя памылкі

Памылкова ставіць коскі вакол любога азначэння. Так робяць, калі арыентуюцца толькі на жаданне вылучыць прымету, але не правяраюць яе будову і месца адносна паяснёнага слова. Для самаправеркі знайдзіце слова, да якога адносіцца азначэнне, і высветліце, ці падаецца яно як дадатковае апісанне.

Часам дзеепрыслоўны зварот не вылучаюць, калі ён стаіць у пачатку або ў канцы сказа. Памылка ўзнікае праз здагадку, што коскі патрэбныя толькі для ўстаўкі ў сярэдзіне. Праверце, ці ёсць дзеепрыслоўе з залежнымі словамі і ці адносіцца яно да дзеяння выказніка: звычайна такі зварот адасабляецца пры любым месцы.

Удакладняльны член можна памылкова прыняць за аднародны, бо абодва члены стаяць побач і называюць нешта звязанае. Прычына памылкі — арыентацыя на форму, а не на сэнс. Спытайце, ці звужае другая частка значэнне першай, ці дадае яшчэ адзін раўнапраўны прадмет або дзеянне.

Яшчэ адна памылка — вызначаць межы звароту толькі па паўзах. Інтанацыя можа падказаць месца адасаблення, але не заўсёды паказвае, якія словы залежаць ад галоўнага слова звароту. Каб праверыць сябе, знайдзіце яго граматычны цэнтр, залежныя словы і сувязь з паяснёным членам сказа.

Сувязь з іншымі тэмамі

Перад вывучэннем адасобленых членаў трэба ўмець знаходзіць граматычную аснову, вызначаць другарадныя члены і бачыць, да якіх слоў яны адносяцца. Гэтыя ўменні дапамагаюць зразумець будову канструкцыі і правільна паставіць знакі прыпынку. Тэма спатрэбіцца пры вывучэнні дзеепрыметных і дзеепрыслоўных зваротаў, пунктуацыі ў складаных сказах і рэдагаванні ўласных тэкстаў: з яе дапамогай можна перадаваць думкі дакладней і выразней.

Што запомніць

• Адасобленыя члены дадаюць да сказа характарыстыку, абставіну або ўдакладненне.
• Адасабленне перадаецца на пісьме знакамі прыпынку, а ў вусным маўленні — інтанацыяй.
• Дзеепрыслоўны зварот звычайна адасабляецца незалежна ад месца ў сказе.
• Пры адасобленым азначэнні важныя яго будова і становішча адносна паяснёнага слова.
• Удакладняльны член канкрэтызуе значэнне іншага члена сказа.
• Коскі трэба ставіць, вызначыўшы межы канструкцыі і яе сэнсавую ролю.