Аднасастаўныя сказы: будова, значэнне, ужыванне

Вызначэнні і абазначэнні

Аднасастаўны сказ — сказ, граматычная аснова якога складаецца з аднаго галоўнага члена. Яго дастаткова, каб перадаць закончаны сэнс, таму другі галоўны член не прапушчаны, а не прадугледжаны будовай. Гэта вызначэнне дапамагае не блытаць аднасастаўныя сказы з няпоўнымі.

Галоўны член аднасастаўнага сказа — член, які арганізуе граматычную аснову. Ён спалучае ў сабе значэнні, што ў двухсастаўным сказе выражаюцца дзейнікам і выказнікам. Разумеючы гэта, можна знайсці аснову нават тады, калі ў сказе няма асобных дзейніка і выказніка.

Назыўны сказ — аднасастаўны сказ з галоўным членам-дзейнікам, які называе прадмет або з’яву і сцвярджае іх існаванне. Напрыклад, словы «Ціхі вечар» не проста апісваюць вечар, а паведамляюць, што ён настаў. Такія сказы дапамагаюць коратка паказваць карціны навакольнага свету.

Аднасастаўныя сказы з галоўным членам-выказнікам — сказы, у якіх галоўны член выражае дзеянне, стан або неабходнасць. Іх від вызначаюць паводле формы і значэння выказніка: важна высветліць, хто выконвае дзеянне і ці можна назваць выканаўцу. Гэта дазваляе адрозніваць пэўна-асабовыя, няпэўна-асабовыя і безасабовыя сказы.

Як гэта устроена

Аднасастаўны сказ трэба адрозніваць ад няпоўнага двухсастаўнага не толькі па наяўнасці слоў, але і па будове. У аднасастаўным другі галоўны член не патрэбны: сэнс і граматычная аснова ўжо завершаныя. У няпоўным сказе адзін з галоўных членаў прапушчаны, бо зразумелы з папярэдніх слоў або сітуацыі. Таму спытайце сябе, ці можна аднавіць прапушчаны член менавіта з кантэксту.

У назыўных сказах галоўны член звычайна выражаецца назоўнікам у назоўным склоне. Ён называе прадмет ці з’яву і паведамляе пра іх існаванне, а не паказвае, што нехта выконвае дзеянне. Такія сказы часта ствараюць уражанне карціны, якая адкрываецца перад чытачом: «Раніца. Росная трава». Кожная назва як бы вылучае асобную дэталь навакольнага свету.

У пэўна-асабовым сказе дзеянне звязана з канкрэтнай асобай, хоць слова-дзейнік можа адсутнічаць. Формы дзеяслова 1-й асобы паказваюць на таго, хто гаворыць, а формы 2-й асобы — на суразмоўцу. Загадны лад таксама ўказвае на асобу, да якой звяртаюцца з загадам або просьбай. Напрыклад, у сказе «Спяшаюся дадому» форма дзеяслова дае зразумець, што дзеянне выконваю я.

У няпэўна-асабовым сказе выканаўцы ёсць, але іх не называюць, бо яны невядомыя або неістотныя для паведамлення. Гэта значэнне часта перадае дзеяслоў у форме 3-й асобы множнага ліку або прошлага часу множнага ліку: «У акне запалілі святло». Форма множнага ліку паказвае на людзей, якія выканалі дзеянне, але не дазваляе вызначыць, хто менавіта гэта быў. У цэнтры ўвагі застаецца сам факт дзеяння.

У безасабовым сказе няма выканаўцы, з якім можна было б звязаць дзеянне або стан, таму дзейнік тут немагчымы. Стан прыроды ці чалавека можа выражацца безасабовым дзеясловам: «Сцямнела», «Мяне марозіць». Значэнне стану перадаюць і словы катэгорыі стану, напрыклад «холадна», а неабходнасць — формы кшталту «трэба ісці». Выбар такога выказніка дазваляе гаварыць пра з’яву або неабходнасць без указання на дзейную асобу.

Віды аднасастаўных сказаў і іх асаблівасці

Карыстайцеся табліцай, калі ўжо знайшлі галоўны член: спачатку вызначце, дзейнік гэта ці выказнік, а потым паглядзіце на яго форму і значэнне. Калі галоўны член — выказнік, праверце, ці можна вызначыць асобу або ці ёсць увогуле магчымы выканаўца. Прыклады паказваюць тыповыя выпадкі, але для разбору заўсёды ўлічвайце сэнс сказа.

Разбор задач

Задача 1. Вызначыць від аднасастаўнага сказа: «Ціхі вечар».

1. Знаходзім граматычную аснову: у сказе няма дзеяслова, а галоўным выступае спалучэнне, цэнтрам якога з’яўляецца назоўнік «вечар». Слова «ціхі» толькі характарызуе вечар. Значыць, шукаць асобны выказнік не трэба.

2. Правяраем значэнне галоўнага члена. Назоўнік называе з’яву, а ўвесь сказ паведамляе, што такі вечар ёсць, настаў. Гэта не сказ пра дзеянне, якое выконвае нейкая асоба.

3. Супастаўляем будову з азначэннем: адзін галоўны член называе прадмет або з’яву ў іх існаванні. Такая прыкмета адпавядае назыўнаму сказу. Значыць, перад намі аднасастаўная канструкцыя гэтага віду.

Адказ: «Ціхі вечар» — назыўны аднасастаўны сказ; галоўны член выражаны назоўнікам «вечар» у назоўным склоне.

Задача 2. Вызначыць від сказа і спосаб выражэння галоўнага члена: «Пасля ўрокаў спяшаюся дадому».

1. Знаходзім галоўны член: слова «спяшаюся» выражае дзеянне, а словы «пасля ўрокаў» і «дадому» ўдакладняюць, калі і куды яно адбываецца. Значыць, галоўны член тут — выказнік. Асобнага дзейніка ў сказе няма.

2. Разглядаем форму выказніка. «Спяшаюся» — дзеяслоў у форме 1-й асобы адзіночнага ліку цяперашняга часу. Гэтая форма паказвае, што дзеянне выконвае той, хто гаворыць, таму асобу можна вызначыць.

3. Правяраем, ці не з’яўляецца сказ безасабовым або няпэўна-асабовым. Тут ёсць пэўны выканаўца — я, а форма дзеяслова не ўказвае на невядомую групу людзей. Таму сказ належыць да пэўна-асабовых.

Адказ: гэта пэўна-асабовы аднасастаўны сказ; галоўны член-выказнік выражаны дзеясловам 1-й асобы адзіночнага ліку «спяшаюся».

Задача 3. Параўнаць сказы «У акне запалілі святло» і «Увечары хутка сцямнела»: вызначыць іх від і растлумачыць розніцу.

1. У першым сказе вызначаем галоўны член — выказнік «запалілі». Ён стаіць у форме прошлага часу множнага ліку. Такая форма паказвае, што дзеянне выканалі нейкія асобы, але не паведамляе, хто менавіта.

2. Таму «У акне запалілі святло» — няпэўна-асабовы сказ. Асобы, якія запалілі святло, існуюць, але яны не названыя, бо ў паведамленні важнейшы вынік дзеяння. Дадатак «святло» называе тое, што запалілі, а не выканаўцу.

3. У другім сказе галоўны член — «сцямнела», ён паведамляе пра змену стану прыроды. Выканаўцы, які мог бы сцямнець, няма, таму дзейнік не прапушчаны і не можа быць адноўлены. Значыць, «Увечары хутка сцямнела» — безасабовы сказ.

Адказ: першы сказ няпэўна-асабовы, бо святло запалілі неназваныя людзі; другі — безасабовы, бо сцямненне адбываецца без выканаўцы. Розніца ў тым, што ў першым дзеянне мае выканаўцаў, а ў другім дзейнік немагчымы.

Тыповыя памылкі

Памылкова лічыць кожны сказ без слова-дзейніка аднасастаўным. Дзейнік можа быць прапушчаны, але зразумелы з папярэдняй часткі размовы, і тады сказ можа быць няпоўным двухсастаўным. Каб праверыць сябе, паспрабуйце аднавіць дзейнік з кантэксту і высветліце, ці патрабуе яго структура сказа.

Пэўна-асабовыя і няпэўна-асабовыя сказы блытаюць, бо ў абодвух дзейнік можа не называцца. Але ў пэўна-асабовым форму дзеяслова можна суаднесці з пэўнай асобай, а ў няпэўна-асабовым выканаўцы не вызначаны або неістотны. Праверка простая: спытайце, ці паказвае форма дзеяслова, хто менавіта дзейнічае.

У безасабовым сказе не трэба шукаць схаванага дзейніка. Памылка ўзнікае, калі любое дзеянне ўспрымаюць як учынак нейкага чалавека, хоць сказ паведамляе пра стан або з’яву без выканаўцы. Праверце, ці можаце лагічна назваць таго, хто дзейнічае; калі выканаўца немагчымы, сказ безасабовы.

Не кожны назоўнік у назоўным склоне робіць сказ назыўным. Ён можа быць дзейнікам у двухсастаўнай аснове, калі пры ім ёсць выказнік: напрыклад, «Вечар настаў». Каб не памыліцца, праверце, ці называе назоўнік існаванне з’явы сам па сабе, ці разам з выказнікам утварае двухсастаўную граматычную аснову.

Сувязь з іншымі тэмамі

Для вывучэння аднасастаўных сказаў трэба ўмець знаходзіць граматычную аснову і адрозніваць дзейнік ад выказніка. Таксама спатрэбіцца веданне дзеяслоўных форм: асобы, ліку, часу і загаднага ладу дапамагаюць вызначаць від сказа. Гэтыя навыкі звязваюць тэму з вывучэннем часцін мовы і сінтаксісу.

Вызначэнне віду аднасастаўнага сказа патрэбна пры сінтаксічным разборы і расстаноўцы знакаў прыпынку. Яно дапамагае зразумець, якія члены ёсць у сказе і як яны звязаны. Разнастайнасць аднасастаўных канструкцый таксама робіць маўленне больш выразным: можна назваць карціну, вылучыць дзеянне або перадаць стан без указання на яго выканаўцу.

Што запомніць

• У аднасастаўным сказе граматычная аснова мае адзін галоўны член.
• Адсутнасць дзейніка сама па сабе не даказвае, што сказ аднасастаўны.
• Назыўны сказ называе прадмет або з’яву ў іх існаванні.
• У пэўна-асабовым сказе асобу можна вызначыць па форме дзеяслова.
• У няпэўна-асабовым сказе выканаўца дзеяння не названы або неістотны.
• У безасабовым сказе дзейніка няма і быць не можа.