"Татар теле", Харисов Ф.Ф., Харисова Ч.М.
Сөйләмдә янәшә килгән тартыклар бер-берсенә тәэсир итә һәм әйтелештә үзгәрергә мөмкин. Бер тартык икенчесенә охшаса, бу ассимиляция дип атала; охшаш тартыклар бер-берсеннән аерылса, диссимиляция була. Бу үзгәрешләрне белү сүзләрне дөрес әйтергә, язылыш белән әйтелешне чагыштырырга һәм фонетик анализ ясаганда авазларның үзара тәэсирен аңлатырга ярдәм итә. Тик һәр янәшә тартык та үзгәрми: моны сөйләмдә тикшерергә кирәк.
Текст подготовлен нейронной сетью по теме параграфа и не заменяет учебник — важные факты и формулировки сверяйте с ним.
Тартык авазларның сөйләмдә үзгәрүе — янәшә килгән авазларның бер-берсенә тәэсире аркасында әйтелештә үзгәрүе. Сүзне әйткәндә авазлар бер-бер артлы килә, шуңа күрә аларны һәрвакыт аерым-аерым әйтү уңайлы түгел. Бу төшенчә тартыклар ни өчен язылыштагыча яңгырамаска мөмкин икәнен аңлата. Мисалны тикшергәндә башта янәшә тартыкларны табарга кирәк.
Ассимиляция, ягъни охшашлану — бер тартык авазның янәшәдәге икенче тартыкка тулысынча яки өлешчә охшашлануы. Тулы охшашлануда авазлар бер билге ягыннан да, берничә билге ягыннан да якыная ала; өлешчә охшашлануда исә кайбер билге генә үзгәрә. Бу төшенчә үзгәрешнең тартыкларны бер-берсенә якынайтуын күрсәтә. Анализда нинди билге охшашланганын әйтү мөһим.
Диссимиляция, ягъни охшашсызлану — бер сүздәге охшаш тартык авазларның әйтелештә бер-берсеннән аерылуы. Бу очракта авазлар охшашланмый, киресенчә, бер-берсеннән ерагая. Охшаш тартыкларны бер-бер артлы әйтү уңайсыз булганда, аларның берсе үзгәрергә мөмкин. Бу төшенчә ассимиляциядән аерманы аңларга ярдәм итә.
Яңгырау һәм саңгырау тартыклар — тавыш ярыларының катнашу-катнашмавына карап аерыла торган авазлар. Яңгырау тартыкны әйткәндә тавыш ярылары катнаша, ә саңгырау тартыкны әйткәндә алар катнашмый. Бу аерма ассимиляцияне тикшергәндә кирәк: бер тартык икенчесенә яңгырау-саңгыраулык ягыннан охшашланырга мөмкин. Шуңа күрә анализда тартыкларның нинди төркемгә керүен дә чагыштыралар.
Тартыклар янәшә килгәндә, сөйләм органнары бер авазны әйтүдән икенчесен әйтүгә тиз күчә. Бу күчешне җиңеләйтү өчен авазларның әйтелеше үзгәрергә мөмкин. Әгәр тартыкларның берсе икенчесенә охшашлана икән, бу — ассимиляция. Үзгәреш һәрвакыт язуда күренми: сөйләмдәге авазларны тыңлап тикшерергә кирәк.
Ассимиляциядә тартыкның кайсы билгесе үзгәргәнен ачыклыйлар. Мәсәлән, ике тартык яңгырау-саңгыраулык ягыннан бер-берсенә якынаерга мөмкин; кайвакыт аларның әйтелү урыны охшашлана. Тартыкның урыны дигәндә авазны әйткәндә сөйләм органнарының кайда һәм ничек хәрәкәт итүе күздә тотыла. Нәкъ нинди билге үзгәргәнен әйтү мисалны төгәл аңлатырга ярдәм итә.
Тәэсирнең юнәлеше дә төрле була. Бер аваз үзеннән соң килгән тартыкка тәэсир итсә, тәэсир алга таба юнәлә; ә соңгы тартык алдагысын үзгәртсә, тәэсир артка таба юнәлә. Моны билгеләр өчен сүздәге тартыкларны әйтелү тәртибе буенча карап, кайсысы үзгәргәнен табалар. Юнәлешне авазын нь үзгәргәненә карап түгел, нәкъ кайсы авазның йогынты ясавына карап билгеләргә кирәк.
Диссимиляция вакытында охшаш тартыкларның берсе икенчесеннән аерыла. Сөйләм органнарына бертөрле хәрәкәтне кабатлау уңайсыз булырга мөмкин, шуңа күрә авазларның берсе башкача әйтелә башлый. Бу үзгәреш охшашлануга каршы юнәлештә бара. Диссимиляцияне тану өчен сүздә охшаш тартыклар бармы һәм әйтелештә аларның берсе аерыламы икәнен тикшерәләр.
Язылыш белән әйтелеш һәрвакыт бертөрле булмаска мөмкин, чөнки язуда сүзнең кабул ителгән орфографик формасы саклана, ә сөйләмдә авазлар бер-берсенә тәэсир итә. Шуңа күрә сүзне хәрефләп кенә әйтү дөрес нәтиҗә бирмәскә мөмкин. Башта сүзнең язылышын карагыз, аннары аны орфоэпик нормага туры китереп әйтегез. Ике форманы чагыштыргач кына сөйләмдәге үзгәрешне билгеләп була.
| Үзгәреш төре | Нәрсә була? | Нинди шартта күзәтелә? | Мисалны ничек анализларга? |
|---|---|---|---|
| Ассимиляция | Бер тартык икенчесенә тулысынча яки өлешчә охшашлана. | Янәшә тартыклар әйтелгәндә берсе икенчесенә тәэсир иткәндә. | Язылышны әйтелеш белән чагыштырырга, үзгәргән билгене һәм тәэсир юнәлешен ачыкларга. |
| Диссимиляция | Охшаш тартыкларның берсе икенчесеннән аерыла. | Охшаш авазларны бер-бер артлы әйтү уңайсыз булганда. | Охшаш тартыкларны табарга һәм әйтелештә кайсысының үзгәрүен күрсәтергә. |
| Тартыкларга тәэсир итүче билге | Яңгырау-саңгыраулык яки әйтелү урыны үзгәрергә мөмкин. | Бер тартык икенчесенә билгеле бер аваз билгесе буенча тәэсир иткәндә. | Тартыкларның билгеләрен чагыштырырга һәм нәкъ кайсысы үзгәргәнен әйтергә. |
| Язылыш һәм әйтелеш арасындагы аерма | Сүзнең язудагы формасы белән сөйләмдәге яңгырашы тәңгәл килмәскә мөмкин. | Янәшә авазларның тәэсире әйтелешне үзгәрткәндә. | Сүзне дөрес әйтеп, язудагы һәм сөйләмдәге тартыкларны чагыштырырга. |
Таблицаны кулланганда башта үзгәрешнең төрен, аннары тартыкларга тәэсир иткән билгене табыгыз. Соңыннан язылышны әйтелеш белән чагыштырып, нәтиҗәне үз сүзләрегез белән аңлатыгыз.
Бирем: бирелгән сүздә янәшә килгән тартыкларның әйтелешен тикшереп, ассимиляция бармы-юкмы икәнен билгеләгез. Максат — хәрефләрнең янәшә торуына гына карап нәтиҗә ясау түгел, ә әйтелештә чыннан да охшашлану булуын ачыклау. Сүзне әйткәндә үзгәргән авазга игътибар итегез. Шуннан соң нинди билге үзгәргәнен аңлатыгыз.
Җавап: бирелгән сүзнең әйтелешендә охшашлану бар икән, ассимиляция була; юк икән, ассимиляция булмый. Аңлатмада нинди тартыкның тәэсир итүен һәм яңгырау-саңгыраулык яки әйтелү урынының үзгәрүен күрсәтегез. Сүзнең конкрет формасын белмичә, алдан нәтиҗә чыгару дөрес түгел.
Бирем: мисаллардан ассимиляциягә һәм диссимиляциягә караган сүзләрне аерып языгыз. Ике төрле үзгәрешийг янәшә тартыклар гына бар дип билгеләп булмый. Һәр сүздә тартыкларның әйтелештә ничек үзгәргәнен ачыклагыз. Аннары үзгәрешнең юнәлешен аңлатыгыз.
Җавап: сүзләрне охшашлану яки охшашсызлану билгесе буенча ике төркемгә бүлегез. Үзгәреш юнәлешен бары тик әйтелештән күренгән тәэсиргә карап аңлатыгыз. Әгәр сүздә тартыклар үзгәрмәсә, аны бу ике төркемгә дә кертергә ярамый.
Бирем: сүзләрне орфоэпик нормага туры китереп әйтегез, үзгәргән тартыкларны билгеләгез һәм үзгәрешнең сәбәбен аңлатыгыз. Орфоэпия — сүзләрне дөрес әйтү кагыйдәләре. Язылышта күренгән һәр тартыкны сөйләмдә дә үзгәрешсез әйтү мәҗбүри түгел. Шуңа күрә биремне колак белән тикшерү дә мөһим.
Җавап: һәр сүз өчен әйтелештә үзгәргән тартыкны күрсәтеп, аның нинди билге буенча үзгәрүен аңлатыгыз. Әгәр бер тартык икенчесенә якынайса, бу ассимиляция; охшашлары бер-берсеннән аерылса, диссимиляция. Үзгәреш булмаса, моны да ачык итеп әйтегез.
Язылыш белән әйтелешне бер үк дип санау — еш очрый торган хата. Укучы сүзне ничек язылган булса, һәр тартыкны да нәкъ шулай әйтергә кирәк дип уйларга мөмкин, чөнки ул хәрефләргә генә карый. Әмма сөйләмдә авазларның бер-берсенә тәэсире әйтелешне үзгәртә ала, ә язылыш шул килеш кала. Үзеңне тикшерү өчен сүзне язып карагыз, аннары дөрес әйтелешен аерым билгеләгез.
Янәшә килгән һәр ике тартыкны ассимиляция мисалы дип кабул итү дә дөрес түгел. Тартыкларның янәшә торуы — үзгәреш булырга мөмкин дигән шарт кына, ассимиляциянең үзе түгел. Бу хатаны авазларны тыңламыйча, язылышка гына карап нәтиҗә ясаганда җибәрәләр. Үзеңне тикшер: әйтелештә бер тартык икенчесенә охшашланганмы?
Ассимиляцияне диссимиляция белән бутаганда, үзгәрешнең юнәлеше игътибардан читтә кала. Ике термин да тартыклар үзгәрүен белдергәнгә, аларны бер үк күренеш дип уйларга мөмкин. Ләкин беренчесендә охшашлану, икенчесендә охшашсызлану бара. Тикшерү өчен үзгәргәнче һәм әйтелгәндәге авазларны чагыштырыгыз: алар якынайганмы, әллә бер-берсеннән аерылганмы?
Үзгәрешнең кайсы авазга һәм нинди билге буенча кагылганын күрсәтмәү анализны тулы итми. Кайвакыт укучы үзгәреш төрен дөрес таба, ләкин кайсы тартыкның йогынты ясавын әйтми. Моның сәбәбе — бары тик терминны атау белән чикләнү. Үзеңне тикшергәндә тәэсир итүче тартыкны, үзгәргән тартыкны һәм яңгырау-саңгыраулык яки әйтелү урыны кебек билгене аерым ата.
Бу теманы аңлау өчен тартык авазларны һәм аларның төркемнәрен белергә кирәк. Аеруча яңгырау һәм саңгырау тартыкларны, шулай ук әйтелү урыны буенча аерманы искә төшерү ярдәм итә. Тартыкларның сөйләмдәге үзгәрешләрен сүзләрне дөрес әйткәндә, ягъни орфоэпияне өйрәнгәндә кулланалар. Алар фонетик анализда язылыш белән әйтелеш арасындагы бәйләнешне аңларга да ярдәм итә.
Ни өчен тартык авазлар сөйләмдә үзгәрә?
Сөйләгәндә авазларны бер-бер артлы, өзмичә әйтәбез. Янәшә килгән тартыкларның берсен аерым әйтү кыен булганда, аларның берсе икенчесенә тәэсир итә һәм әйтелеше үзгәрергә мөмкин.
Ассимиляция белән диссимиляциянең аермасы нәрсәдә?
Ассимиляциядә янәшә тартыкларның берсе икенчесенә охшашлана. Диссимиляциядә исә охшаш тартыкларның берсе икенчесеннән аерыла.
Сүздә ассимиляция барлыгын ничек белергә?
Сүздә янәшә торган тартыкларны табып, аларны сөйләмдә ничек әйтүегезне тикшерегез. Әйтелештә бер тартык икенчесенә охшашланса, ассимиляция бар; нинди билге үзгәргәнен дә күрсәтегез.
Тартыкның үзгәрүе сүзнең язылышын да үзгәртәме?
Юк, сөйләмдәге үзгәреш язылышны һәрвакыт үзгәртми. Шуңа күрә сүзне язудагыча язып, әйтелешен аерым тикшерергә кирәк.
Тартыкларның сөйләмдәге үзгәрешен фонетик анализда ничек күрсәтергә?
Башта язылыштагы тартыкларны билгеләгез, аннары сүзне дөрес әйтеп карагыз. Үзгәреш булса, кайсы тартыкның тәэсир итүен, икенчесенең кайсы билгесе үзгәрүен һәм моның ассимиляцияме, диссимиляцияме икәнен әйтегез.
13. Тартык авазларның сөйләмдәге үзгәреше
