29. Бәйләгеч кушымчалар

Определения и обозначения

Бәйләгеч кушымчалар — сүз тамырына ялганып, сүзләрнең җөмләдәге мөнәсәбәтен белдерә торган кушымчалар. Алар сүзләрне бер-берсенә бәйли, ләкин яңа сүз ясамый. Мәсәлән, авылга сүзендәге -га кушымчасы юнәлешне күрсәтә. Аның ярдәмендә сүзнең җөмләдәге башка сүз белән бәйләнешен аңлыйбыз.

Күплек сан кушымчасы предметның бердән артык булуын белдерә. Китаплар сүзендә китап тамырына -лар ялганган, шуңа күрә сүз бер китап түгел, ә берничә китап турында сөйли. Күплек формасы исемнең сан ягыннан башка сүзләр белән бәйләнешен күрсәтә. Бу мәгънәне кушымчадан танып була.

Килеш кушымчалары исемне җөмләдәге башка сүзләргә бәйли һәм исемнең нинди мөнәсәбәттә торуын белдерә. Мәсәлән, авылга сүзендәге -га нәрсәгә? соравына җавап бирә һәм юнәлешне күрсәтә. Килеш формасын җөмләдәге сүзнең вазифасы билгели. Шуңа күрә кушымчаны сайлаганда аерым сүзгә генә түгел, бөтен җөмләгә карыйбыз.

Тартым һәм зат-сан кушымчалары төрле мәгънәләрне белдерә: тартым предметның кемгә яки нәрсәгә караганын, ә фигыльдәге зат-сан эшне кем башкарганын күрсәтә. Дәфтәрем сүзендә -ем дәфтәрнең миңа караганын белдерә. Барам сүзендәге -м эшне мин башкаруын күрсәтә. Бу кушымчалар исемнәрне яки фигыльләрне җөмләдәге башка сүзләр белән бәйли.

Как это устроено

Кушымча сүзнең тамырына ялгана, ә тамыр сүзнең төп мәгънәсен саклый. Китаплар сүзен китап һәм -лар өлешләренә бүлеп була: тамыр әйберне атый, кушымча аның бердән артык икәнен белдерә. Димәк, кушымча сүзнең мәгънәсенә грамматик билге өсти, әмма яңа әйбер исемен тудырмый. Шуңа күрә аны сүз ясагыч кушымча белән бутарга ярамый.

Күплек кушымчасы исемгә ялганып, предметларның саны бердән артык булуын күрсәтә: бала — балалар. Кушымчаның формасы сүзнең соңгы авазларына карап үзгәрергә мөмкин, мәсәлән, китаплар һәм көннәр. Җөмләдә күплек мәгънәсе сүзләрнең сан ягыннан туры килүенә ярдәм итә: балалар укый. Сүзне тикшергәндә башта бер предметны белдергән тамырны табабыз, аннары күплекне белдергән өлешен аерабыз.

Исем җөмләдә төрле вазифа башкара алганлыктан, аның килеш формасы да үзгәрә. Килешне табу өчен исемгә сорау куябыз һәм аның нинди сүзгә бәйләнгәнен карыйбыз: авылга — нәрсәгә?, авылдан — нәрсәдән? Сорау җөмлә мәгънәсенә туры килергә тиеш, чөнки кушымча юнәлеш, чыгу урыны кебек төрле мөнәсәбәтләрне белдерә. Мәсәлән, мәктәпкә барам дигәндә мәктәпкә сүзе кая? соравына җавап бирә, шуңа юнәлеш кушымчасы кирәк.

Тартым кушымчасы әйбернең иясен белдерә, ягъни аның кемгә яки нәрсәгә караганын күрсәтә. Дәфтәрем — минем дәфтәрем дигән мәгънәдә; -ем кушымчасы дәфтәр белән минем сүзләрен бәйли. Иялекне табу өчен “кемнең әйбере?” дип сорыйбыз һәм исемнең кушымчасына карыйбыз. Шулай итеп, тартым кушымчасы предметларның санын түгел, аларның иясен белдерә.

Фигыльдәге зат-сан кушымчасы эшне башкаручыны белдерә һәм фигыльне ия белән бәйли. Барам сүзендә -м кушымчасы эшне сөйләүче, ягъни мин башкаруын күрсәтә; барасың формасында -сың тыңлаучыга ишарә итә. Бу кушымчалар фигыльнең кем турында әйтелгәнен аңларга ярдәм итә. Фигыльне тикшергәндә “эшне кем башкара?” дип сорыйбыз һәм кушымчаның мәгънәсен ия белән чагыштырабыз.

Бәйләгеч кушымчаларның төрләре һәм вазифалары

Кушымчаны табу өчен сүзне тамырга һәм кушымчага бүл, аннары таблицадагы мәгънәләр белән чагыштыр. Килешне җөмләдәге сорау буенча, ә тартымны әйбернең иясе буенча билгелә. Фигыльдә исә эшне башкаручыны эзлә.

Разбор задач

1. Тамырны һәм бәйләгеч кушымчаны аер

Бирелгән сүзләр: китаплар, авылга. Башта һәр сүзнең төп мәгънәсен йөрткән өлешен табабыз, аннары калган өлешнең мәгънәсен ачыклыйбыз. Бу сүзләр кушымчаның төрле мәгънәләрне белдерә алуын күрсәтә. Сүзне кисәкләргә бүлгәндә кушымчаның сүз ахырында торуына гына түгел, нинди сорауга җавап бирүенә дә игътибар итәбез.

1. Китаплар сүзендә китап — тамыр, -лар — күплек кушымчасы. Ул предметларның бердән артык булуын белдерә.
2. Авылга сүзендә авыл — тамыр, -га — килеш кушымчасы. Ул юнәлешне күрсәтә һәм нәрсәгә? соравына җавап бирә.

Җавап: китап + -лар; авыл + -га. Беренче кушымча күплекне, икенчесе килеш мәгънәсен белдерә.

2. Килеш кушымчаларын куй

Җөмләләр: Мин ... мәктәпкә барам. Китап ... укыйм. Исемгә кушымча сайлаганда аның җөмләдә нинди эш башкаруын һәм нинди сорауга җавап бирүен ачыклыйбыз. Беренче җөмләне тулыландыру өчен юлның кайдан башланганын әйтә алабыз: Мин авылдан мәктәпкә барам. Икенче җөмләдә китап уку эшенең объекты булып тора.

1. Беренче җөмләдә “кайдан барам?” дип сорыйбыз. Авылдан сүзенә -дан кушымчасы ялгана, чөнки ул чыгу урынын белдерә.
2. Икенче җөмләдә “нәрсәне укыйм?” дигән сорау куябыз. Китап сүзенә -ны кушымчасы өстәп, китапны формасын ясыйбыз.
3. Җөмләләрне кушымчалар белән укып тикшерәбез: сүзләр мәгънә ягыннан туры килергә тиеш.

Җавап: Мин авылдан мәктәпкә барам. Китапны укыйм. -дан кайдан? дигән сорауга, -ны нәрсәне? дигән сорауга җавап бирә.

3. Бирелгән сүзләрдән җөмлә төзе

Сүзләр: укучы, дәфтәр, минем, яңа, алу. Алардан “Укучы минем яңа дәфтәремне алды” дигән җөмлә төзергә мөмкин. Башта кемнең нәрсә алганын билгелибез: укучы — эшне башкаручы, дәфтәр — алынган әйбер. Аннары минем сүзе дәфтәрнең иясен, ә яңа сүзе аның билгесен аңлата.

1. Минем сүзе дәфтәрнең кемгә караганын күрсәтә. Шуңа дәфтәргә тартым кушымчасы ялганып, дәфтәрем формасы ясала.
2. Укучы нәрсәне алды? дигән сорауга җавап биргәнгә, дәфтәрем сүзенә -не кушымчасы ялгана: дәфтәремне.
3. Алу сүзенең үткән заман формасын җөмләдәге укучы иясенә туры китереп алды дип әйтәбез. Яңа сүзе дәфтәрне ачыклый һәм кушымча алмый.

Җавап: Укучы минем яңа дәфтәремне алды. -ем тартымны, -не килешне белдерә; алды фигыле эшне укучы башкарганын күрсәтә.

Типичные ошибки

Бәйләгеч кушымчаны сүз ясагыч белән бутау. Бу хата кушымчаның бары тик сүз ахырында торуына карап, аның мәгънәсен тикшермәгәндә килеп чыга. Бәйләгеч кушымча яңа сүз тудырмый, ә сүзләрнең мөнәсәбәтен яки грамматик билгесен күрсәтә. Үзеңне тикшер: кушымчаны алгач, сүзнең төп мәгънәсе сакланамы һәм кушымча җөмләдә бәйләнеш белдерәме?

Килеш кушымчасын мәгънәгә карамыйча сайлау. Сүзгә теләсә нинди кушымча ялгау җөмләнең мәгънәсен үзгәртә яки аны аңлашылмас итә. Моның сәбәбе — исемнең җөмләдәге бәйләнешен табып, сорау куймау. Башта исемгә кемгә? нәрсәгә? кемнән? нәрсәдән? кебек сорауларның турысын сайла, аннары кушымчаны тикшер.

Тартым кушымчасын күплек кушымчасы белән бутату. Икесе дә сүз ахырында килергә мөмкин, шуңа аларны бер мәгънәдә дип уйлау җиңел. Ләкин китаплар предметларның күплеген, китабым исә китапның минеке булуын белдерә. Үзеңә “ничә предмет?” һәм “кемнең предметы?” дигән ике сорауны биреп, кушымчаның төрен аер.

Фигыльдә зат-сан кушымчасын күрми калу. Укучы фигыльнең мәгънәсенә генә игътибар итеп, эшне кем башкаруын күрсәтүче кушымчаны тикшермәскә мөмкин. Шул чакта фигыльнең ия белән бәйләнеше аңлашылмый кала. “Кем эшли?” дип сора һәм җавапны фигыль формасы белән чагыштыр: барам формасында -м эшне мин башкаруны күрсәтә.

Связь с другими темами

Бәйләгеч кушымчаларны аңлау өчен сүзне тамырга һәм кушымчага аера белергә кирәк. Исемнең күплек, килеш һәм тартым формаларын белү дә бу теманың нигезен тәшкил итә. Бу белемнәр җөмлә төзегәндә сүзләрнең ничек бәйләнгәнен аңлатырга ярдәм итә. Алар сүз төрләрен грамматик яктан тикшергәндә дә кирәк.

Что запомнить

• Бәйләгеч кушымчалар сүзләрне җөмләдә бәйли.
• Күплек кушымчасы предметларның бердән артык булуын белдерә.
• Килеш кушымчасы исемнең башка сүзләргә мөнәсәбәтен күрсәтә.
• Тартым кушымчасы предметның кемгә яки нәрсәгә караганын белдерә.
• Зат-сан кушымчасы фигыльдә эшне башкаручыны күрсәтә.
• Кушымчаның төрен билгеләгәндә аның нинди мәгънә белдерүенә игътибар ит.