33. Сүз ясалу ысуллары

Определения и обозначения

Сүз ясалышы — яңа сүзләр барлыкка килүен өйрәнү, сүз ясаганда тамыр һәм кушымчаның ролен аңлату. Тамыр — сүзнең төп мәгънәсен йөртүче өлеше. Бу төшенчә сүзләрнең кайдан килеп чыгуын һәм мәгънәләре ничек бәйләнгәнен аңларга ярдәм итә.

Ясагыч кушымча — тамырга ялганып, яңа мәгънәле сүз тудыручы кушымча. Мәсәлән, эш + че → эшче: эш — тамыр, -че — ясагыч кушымча. Бу билгеләмәне белү сүзне өлешләргә дөрес аерырга һәм яңа сүзнең мәгънәсен аңлатырга кирәк.

Кушма сүз — ике яки берничә тамырны кушып ясалган сүз: ташкүмер. Аның өлешләре бергә языла, чөнки алар кушылып бер сүз тәшкил итә. Бу билге кушма сүзне аерым язылган сүзләрдән аерырга ярдәм итә.

Парлы сүз — ике сүзне парлап ясалган сүз, мәсәлән, бала-чага. Аның компонентлары сызыкча аша языла. Бу кагыйдәне истә тоту парлы сүзне бергә яки аерым язып ялгышудан саклый.

Как это устроено

Яңа сүзнең нигезендә гадәттә мәгънәсе булган тамыр тора. Сүз ясалганда тамыр төп мәгънәне саклый, ә аңа өстәлгән өлеш сүзнең мәгънәсен тулыландыра яки үзгәртә. Шуңа күрә таныш сүздән ясалган яңа сүзнең нәрсә белән бәйле булуын аңлап була. Мәсәлән, эшче сүзе эш белән шөгыльләнүче кешене белдерә.

Ясагыч кушымча тамырдан соң килә һәм аның белән бергә яңа сүз тудыра. Эшче сүзендә эш — тамыр, -че — ясагыч кушымча, ә эшче — яңа мәгънәле сүз. Кушымча ялгангач, сүзнең кемне яки нәрсәне атавы үзгәрә, шуңа күрә аның мәгънәсен аерым аңлатырга кирәк. Тамыр белән кушымчаны аерып карау сүз ясалуын танып белергә ярдәм итә.

Кушма сүз ике яки берничә тамырның бер сүзгә кушылуыннан барлыкка килә. Һәр тамыр сүзнең уртак мәгънәсен аңларга ярдәм итә, ләкин алар бергә килеп яңа сүз булып кулланыла. Шул сәбәпле кушма сүзнең өлешләре аерым түгел, бергә языла. Ташкүмер сүзен таш һәм күмер тамырлары белән бәйләп танырга мөмкин, әмма сүзне таш күмер дип аерып язарга ярамый.

Сүзләр парланганда ике компонент бер пар булып, бер сүз кебек кулланыла. Аларның һәркайсы сүзгә үз өлешен кертә, ә пар бергәләп уртак мәгънә бирә. Язуда компонентлар арасындагы чикне күрсәтү өчен сызыкча куела. Шуңа күрә бала-чага сүзен бергә кушып яки ара калдырып язу дөрес түгел.

Тезмә сүз бер төшенчәне белдергән берничә аерым сүздән тора. Мәсәлән, авыл хуҗалыгы ике сүздән язылса да, бер өлкә атамасы булып кулланыла. Сүзләрнең аерым торуы аларның берничә тамырдан ясалган кушма сүз булмавын күрсәтә. Мәгънәсе бер булуы аларны кушып язарга сәбәп түгел: язылышын да исәпкә алырга кирәк.

Сүз ясалу ысуллары

Таблицада һәр ысулның ничек кулланылуы, сүзнең язылышы һәм үрнәге күрсәтелгән.

Сүзне тикшергәндә башта аның нинди өлешләрдән торуын билгелә, аннары таблицадагы ысуллар белән чагыштыр. Ахырдан язылышын тикшер: бергә, сызыкча аша яки аерым булырга тиешме?

Разбор задач

1 нче бирем. Эшче сүзен тамырга һәм ясагыч кушымчага аерып күрсәтегез; ясалу ысулын атагыз.

Башта сүзне мәгънәле өлешләргә бүләбез. Аннары кушымчаның яңа мәгънә тудыруын тикшерәбез. Бу адымнар сүздәге һәр өлешнең вазифасын аңларга ярдәм итә.

1. Эшче сүзендәге төп мәгънәне белдергән өлешне табабыз: эш.
2. Сүз ахырындагы -че өлешен аерып күрсәтәбез.
3. Эш белән шөгыльләнүче кешене атаган яңа сүз барлыкка килгәнгә, -че — ясагыч кушымча.

Җавап: эш + че → эшче; ясалу ысулы — кушымчалау.

2 нче бирем. Ташкүмер, бала-чага сүзләрен ясалу ысулы һәм язылышы буенча чагыштырыгыз.

Ике сүзнең дә өлешләрен табабыз, ләкин аларның бәйләнеше төрле. Шуңа күрә бер үк язылыш кагыйдәсен кулланырга ярамый.

1. Ташкүмер сүзендә таш һәм күмер тамырларын күрәбез.
2. Тамырлар кушылып бер сүз ясаганга, бу — кушма сүз; ул бергә языла.
3. Бала-чага сүзендә ике сүз парланган, шуңа күрә ул парлы сүз һәм сызыкча аша языла.

Җавап: ташкүмер — кушу ысулы белән ясалган кушма сүз, бергә языла; бала-чага — парлау ысулы белән ясалган парлы сүз, сызыкча аша языла.

3 нче бирем. Авыл хуҗалыгы сүзтезмәсен тикшерегез: ул нинди төшенчәне белдерә, ничек языла һәм кайсы ысул белән ясалган?

Монда сүзләрнең санына гына түгел, бергә нинди мәгънә белдерүләренә дә игътибар итәбез. Бу ике аерым сүзнең очраклы гына янәшә килмәвен аңларга ярдәм итә.

1. Авыл хуҗалыгы авылда игенчелек, терлекчелек кебек эшләрне берләштергән төшенчәне белдерә.
2. Ул авыл һәм хуҗалыгы дигән ике аерым сүздән тора.
3. Сүзләр аерым язылганга, бу кушма сүз түгел; бер төшенчә атаган сүзләр тезмәседер.

Җавап: авыл хуҗалыгы — бер төшенчәне белдергән тезмә сүз; аерым языла һәм сүзләрне тезү ысулы белән ясала.

Типичные ошибки

Теләсә нинди кушымчаны ясагыч дип санау. Кайбер кушымчалар яңа сүз ясамыйча, сүзнең формасын яки грамматик мәгънәсен генә үзгәртә. Мондый ялгышны сүзийн хэсгийг хараад л дүгнэх үед гаргаж болно. Кушымчаны аергач, яңа мәгънәле сүз барлыкка киләме дип тикшер.

Кушма сүзнең тамырларын аерым язу. Тамырлары ачык күренгәнгә, аларны аерым сүзләр итеп кабул итәргә мөмкин. Ләкин тамырлар кушылып бер сүз ясаса, кушма сүз бергә языла. Сүз бер генә уртак мәгънә белдерәме дип үзеңне тикшер.

Парлы сүзне бергә яки аерым язу. Ике компонент булуы парлы сүзне аерым язарга, ә бер сүз кебек яңгыравы бергә кушарга этәрә. Әмма парлы сүзнең дөрес билгесе — сызыкча аша язылуы. Мисалны бала-чага үрнәге белән чагыштырып кара.

Тезмә сүзне кушма сүз белән бутату. Икесе дә бер төшенчәне белдерергә мөмкин, шуңа күрә мәгънәгә генә карау җитми. Кушма сүзнең тамырлары бергә языла, ә тезмә сүздәге сүзләр аерым тора. Һәр өлешнең мөстәкыйль сүз булып язылуын тикшер.

Связь с другими темами

Сүз ясалуын аңлау өчен тамыр һәм кушымча, сүзнең мәгънәле өлешләре турындагы белемнәр кирәк. Сүз төркемнәрен өйрәнгәндә һәм сүз төзелешен тикшергәндә бу белемнәр сүзне өлешләргә дөрес аерырга ярдәм итә. Ясалу ысулларын белү яңа сүзләрне дөрес язарга да булыша. Яңа сүзләр белән эшләү сөйләмдә куллана торган сүзләр байлыгын арттыра.

Что запомнить

• Сүз ясаганда яңа мәгънәле сүз барлыкка килә.
• Ясагыч кушымча тамырга ялгана.
• Тамырлар кушылып кушма сүз ясала.
• Парлы сүзнең өлешләре сызыкча аша языла.
• Тезмә сүз берничә аерым сүздән тора.
• Сүзнең ничек ясалуын билгеләгәндә аның төзелешенә һәм мәгънәсенә игътибар ит.