9. [г], [гъ] һәм [к], [къ] тартыклары

Аңлатмалар һәм билгеләр

[г] авазы — нечкә, яңгырау тартык; аны әйткәндә телнең урта өлеше катнаша һәм ул нечкә сузыклар белән килә. Яңгырау дигән сүз авазны әйткәндә тавыш катнашуын аңлата. Бу билгеләр сүздәге [г] авазын башка тартыклардан аерырга ярдәм итә.

[гъ] авазы — калын, яңгырау тартык; аны әйткәндә телнең арткы өлеше катнаша һәм ул калын сузыклар белән килә. [г] белән икесе дә яңгырау булса да, әйтелү урыны һәм калынлыгы башка. Бу аерманы белү сүзне дөрес әйткәндә кирәк.

[к] авазы — нечкә, саңгырау тартык; ул [г] авазының саңгырау пары булып, нечкә сузыклар янында әйтелә. Саңгырау тартыкны әйткәндә тавыш катнашмый. Бу билгеләр [к] авазын яңгырау [г] авазыннан аерырга мөмкинлек бирә.

[къ] авазы — калын, саңгырау тартык; ул [гъ] авазының саңгырау пары булып, калын сузыклар янында әйтелә. Димәк, [къ] яңгыраулыгы буенча [гъ] белән парлаша, ә калынлыгы буенча да аерым билгегә ия. Бу төшенчәләр авазга тулы характеристика бирү өчен кирәк.

Ничек төзелгән

[г] һәм [гъ] икесе дә яңгырау, чөнки аларны әйткәндә тавыш катнаша. Ләкин тел бер үк урында тормый: [г] авазында телнең урта өлеше, [гъ] авазында арткы өлеше эшли. Телнең бу төрле хәле авазларның нечкә һәм калын булып ишетелүенә сәбәп болдог. Шуңа күрә ижил төстүү яңгырау билгесе аларны бер аваз итми.

[к] һәм [къ] авазлары яңгырау түгел, чөнки аларны әйткәндә тавыш катнашмый. Аларның нечкә яки калын яңгыравы телнең кайсы өлеше катнашуына һәм сүздәге сузыкларга бәйле. [к] нечкә сузыклар янында, ә [къ] калын сузыклар янында әйтелә. Шулай итеп, ике саңгырау авазны аеру өчен тавышка гына карау җитми.

[г]—[к] һәм [гъ]—[къ] парларының һәрберсендә авазлар яңгыраулык буенча гына аерыла: беренчесе яңгырау, икенчесе саңгырау. Пардагы авазлар нечкәлек-калынлык ягыннан бер үк төргә карый. Мәсәлән, нечкә пар — [г] һәм [к], калын пар — [гъ] һәм [къ]. Бу парларны чагыштыру авазның нинди билгесе үзгәргәнен күрсәтә.

Нечкә сузыклар янәшәсендә тел нечкәрәк хәлдә тора, шуңа күрә [г], [к] авазлары әйтелә. Калын сузыклар янәшәсендә телнең арткы өлеше күбрәк катнаша һәм [гъ], [къ] авазлары барлыкка килә. Татар телендә сүз эчендәге сузыкларның нечкә-калын яктан ярашуы сингармонизм законы дип атала. Шуңа күрә тартыкның төрен билгеләгәндә сүздәге сузыкларга игътибар итәбез.

Авазны дөрес тану өчен бер генә билгегә таянмаска кирәк. Башта сузыкларның нечкә яки калын булуын, аннары тартыкның яңгырау-саггырау булуын һәм телнең кайсы өлеше катнашуын тикшер. Бу адымнар авазның [г], [гъ], [к] яки [къ] икәнен билгеләргә ярдәм итә. Хәрефкә генә карап нәтиҗә ясау һәрвакыт дөрес булмый, чөнки авазны сүздә ничек әйтү мөһим.

[г], [гъ] һәм [к], [къ] тартыкларының чагыштырма характеристикасы

Таблицаны кулланганда башта сүздәге сузыкларның нечкә яки калын булуын тап. Аннары авазның тавыш белән яки тавышсыз әйтелүен билгелә. Ике билгене бергә чагыштырсаң, тартыкның төрен ялгышмыйча аера аласың.

Мәсьәләләрне тикшерү

1 нче бирем. Шарт: Гөл, агач, күл, каз сүзләрендәге [г], [гъ], [к], [къ] авазларын табып, яңгырау-саңгырау һәм нечкә-калын булуын билгелә. Башта сүздәге тартыкны тап, аннары аның тирәсендәге сузыкларга кара. Тартыкны әйткәндә тавыш катнашу-катнашмавын да исәпкә ал.

1. Гөл сүзендә [г] тартыгы бар; ө сузыгы нечкә, ә [г] тавыш белән әйтелә, димәк ул нечкә яңгырау.
2. Агач сүзендә [гъ] бар; а сузыклары калын, шуңа күрә тартык калын яңгырау булып әйтелә.
3. Күл сүзендә [к] бар; ү — нечкә сузык, ә [к] саңгырау, димәк ул нечкә саңгырау.
4. Каз сүзендә [къ] бар; а — калын сузык, [къ] тавышсыз әйтелә, шуңа күрә ул калын саңгырау.

Җавап: гөлдә — нечкә яңгырау [г], агачта — калын яңгырау [гъ], күлдә — нечкә саңгырау [к], казда — калын саңгырау [къ].

2 нче бирем. Шарт: Сүзләрне [г], [к] авазлары булган һәм [гъ], [къ] авазлары булган ике төркемгә бүл: гөл, көн, агач, калын, бүлмә, каз. Төркемләгәндә сүзнең беренче хәрефенә генә карама. Сүздәге сузыклар нечкәме, калынмы икәнен тикшер.

1. Гөл, көн, бүлмә сүзләрендә ө, ү кебек нечкә сузыклар бар; алардагы тартыклар нечкә төргә карый.
2. Агач, калын, каз сүзләрендә а, ы кебек калын сузыклар бар; алардагы тартыклар калын төргә карый.
3. Ике төркемне яңгыраулык буенча да тикшер: г авазы яңгырау, к авазы саңгырау булып әйтелә.

Җавап: [г], [к] авазлары булган сүзләр: гөл, көн, бүлмә. [гъ], [къ] авазлары булган сүзләр: агач, калын, каз.

3 нче бирем. Шарт: Бүген, агач, көрәк, колак сүзләрендәге тартыкларга характеристика бир һәм ни өчен нечкә яки калын төре сайланганын аңлат. Сүздәге сузыкларны аерып кара, тартыкның яңгырау-саггыраулыгы турында уйла. Аннары нәтиҗәне сингармонизм законы белән бәйлә.

1. Бүген сүзендә ү, е — нечкә сузыклар; г яңгырау булып, [г] рәвешендә әйтелә.
2. Агач сүзендәге а сузыклары калын; г авазы [гъ] булып әйтелә, ә ч — саңгырау тартык.
3. Көрәк сүзендә ө, ә нечкә; к — [к], саңгырау нечкә тартык, р — яңгырау тартык.
4. Колак сүзендә о, а калын; к авазы [къ] булып әйтелә, л — яңгырау тартык.

Җавап: Бүгендә нечкә сузыклар [г]не, агачта калын сузыклар [гъ]не таләп итә. Көрәктә нечкә сузыклар белән [к], колакта калын сузыклар белән [къ] әйтелә. Шулай итеп, тартыкның төрен сузыкларның калынлыгы һәм авазның яңгырау-саггыраулыгы бергә билгели.

Типик хаталар

[г] белән [гъ] авазларын бер үк дип санау — еш очрый торган хата. Моның сәбәбе: укучы аларның икесе дә яңгырау икәнен күрә дә нечкә-калын һәм әйтелү урыны аермасын оныта. Үзеңне тикшерү өчен сүздәге сузыкларны билгелә һәм телнең урта яки арткы өлеше катнашуын исәпкә ал.

[к] белән [къ] авазларын яңгырау-саңгырау билгесе белән генә аеру дөрес түгел, чөнки икесе дә саңгырау. Бу хатаны булдырмас өчен аларның нечкә-калын булуын һәм әйтелү урынын да тикшер. Сүздә нечкә сузыклар булса [к], калыннары булса [къ] дип билгелә.

Авазны сүздәге хәрефкә генә карап билгеләгәндә реаль әйтелеш һәм тирәдәге сузыклар исәпкә алынмый. Укучы хәрефне күреп җавапны тиз әйтергә мөмкин, ләкин бу авазның төрен дөрес күрсәтмәскә мөмкин. Үзеңне тикшер: сүзне әйт, сузыкларның нечкә-калынлыгын тап, аннары тартыкны характеристикала.

Калын сузыклардан соң [г], [к], ә нечкә сузыклардан соң [гъ], [къ] дип күрсәтү сингармонизм законына каршы килә. Бу хата сузыкларның тартык әйтелешенә тәэсирен исәпкә алмаудан килеп чыга. Сүздәге сузыкларны берәм-берәм карап, нечкә сузыкларга нечкә, калын сузыкларга калын тартык туры килүен тикшер.

Башка темалар белән бәйләнеш

Бу теманы аңлау өчен сузык авазларның нечкә һәм калын төрләрен, шулай ук сингармонизм законын белергә кирәк. Тартыкларны яңгырау һәм саңгырау төрләргә бүлү дә мөһим, чөнки [г]—[к] һәм [гъ]—[къ] парлары нәкъ шул билге белән аерыла. Алган белемнәр фонетик анализда, сүзләрне дөрес әйтүдә һәм татар теленең орфографиясен өйрәнгәндә кулланыла.

Истә калдырырга

• [г] һәм [гъ] — яңгырау тартыклар.
• [к] һәм [къ] — саңгырау тартыклар.
• [г] һәм [к] — нечкә тартыклар.
• [гъ] һәм [къ] — калын тартыклар.
• [г]—[к] һәм [гъ]—[къ] — яңгыраулык буенча парлар.
• Нечкә сузыклар янында [г], [к], калын сузыклар янында [гъ], [къ] әйтелә.
• Тартыкның төрен билгеләгәндә яңгыраулыкны, нечкә-калынлыкны һәм әйтелеш урынын бергә исәпкә алырга кирәк.